დაღლილობის საზოგადოება (Müdigkeitsgesellschaft, 2010)
ავტორი: ბიუნგ-ჩულ ჰანი
არგუმენტის მოკლე შეჯამება
წიგნი მოკლეა — სამოცდაათიოდე გვერდი — და ერთ თეზისს ატარებს: ჩვენ აღარ გვჩაგრავენ. ჩვენ საკუთარ თავს ვჩაგრავთ, და ეს უფრო ეფექტურია.
ჰანი იწყებს ეპოქების პათოლოგიური სურათის შედარებით. ყოველ ეპოქას თავისი დაავადება აქვს: ბაქტერიულ ეპოქას — ეპიდემია, ვირუსულს — იმუნური რეაქცია. XXI საუკუნის დაავადებები კი — დეპრესია, ADHD, გადაწვა — არც ერთი არ არის ინფექციური. ისინი არ არიან „სხვის“ შემოჭრის შედეგი. ისინი ინფარქტებია სისტემისა, რომელშიც სიჭარბეა და არა ნაკლებობა.
აქედან მიდის მთავარ განსხვავებამდე:
| ფუკოს დისციპლინური საზოგადოება | ჰანის მიღწევის საზოგადოება | |
|---|---|---|
| ინსტიტუტები | ციხე, საავადმყოფო, ქარხანა, ყაზარმა | ფიტნეს-ცენტრი, საოფისე კოშკი, ტექნო-ჰაბი, ლაბორატორია |
| იმპერატივი | არ შეიძლება (ნეგატიური) | შეგიძლია (პოზიტიური) |
| სუბიექტი | მორჩილების სუბიექტი | მიღწევის სუბიექტი |
| პათოლოგია | სიგიჟე, დანაშაული | დეპრესია, გადაწვა |
| ძალაუფლების წყარო | გარეთ | შიგნით |
ცენტრალური მექანიზმი — თვითექსპლუატაცია
ჰანის ყველაზე მნიშვნელოვანი წინადადება:
“The achievement-subject exploits itself until it burns out. In the process, it develops auto-aggression… The exploiter is simultaneously the exploited.” („მიღწევის სუბიექტი საკუთარ თავს ექსპლუატირებს, სანამ არ დაიწვება. ამ პროცესში ის ავითარებს ავტოაგრესიას… ექსპლუატატორი იმავდროულად ექსპლუატირებულია“) — გვ. 49
პოლიტიკური შედეგი გადამწყვეტია: თვითექსპლუატაცია გაცილებით ეფექტურია, ვიდრე გარე ექსპლუატაცია, რადგან ის თავისუფლების გრძნობას ინარჩუნებს. ადამიანი, რომელსაც აიძულებენ, წინააღმდეგობას უწევს. ადამიანი, რომელიც თავად აიძულებს თავს, საკუთარ თავს ვერ დაუპირისპირდება — შეიძლება მხოლოდ დაიშალოს.
ეს ხსნის, თუ რატომ არ არსებობს გადაწვის „კლასობრივი ბრძოლა“. მჩაგვრელი მისამართის გარეშეა.
რატომ არის „yes we can“ პრობლემა
ჰანი შეგნებულად ირჩევს ოპტიმიზმის ლოზუნგს სამიზნედ. მისი ლოგიკა:
“The complaint of the depressive individual, ‘Nothing is possible,’ can only occur in a society that thinks ‘Nothing is impossible.‘” („დეპრესიული ინდივიდის ჩივილი — „არაფერია შესაძლებელი“ — მხოლოდ იმ საზოგადოებაში შეიძლება გაჩნდეს, რომელიც ფიქრობს, რომ „არაფერია შეუძლებელი““) — გვ. 9
უსაზღვრო შესაძლებლობა უსაზღვრო ვალდებულებად ითარგმნება. თუ ყველაფერი შესაძლებელია, მაშინ ყოველი მიუღწეველი შედეგი პირადი მარცხია. ბოლო ჩიხი: ვერ ვასრულებ ⇒ ვერ ვცდილობ საკმარისად ⇒ დამნაშავე ვარ. დისციპლინურ საზოგადოებაში მარცხს გარე მიზეზი ჰქონდა; მიღწევის საზოგადოებაში მას მისამართი აღარ აქვს, გარდა საკუთარი თავისა.
ნეგატიურობის დაკარგვა და ღრმა მოწყენილობა
წიგნის ყველაზე ორიგინალური ნაწილი კონტრ-წინადადებაა. ჰანი იცავს იმას, რაც თანამედროვეობამ დაკარგა: ნეგატიურობა — უარის თქმის, გაჩერების, „არა“-ს უნარი.
აქ ის ჰანდკესა და ბენიამინს იშველიებს ღრმა მოწყენილობის (tiefe Langeweile) სასარგებლოდ. ბენიამინის ფორმულა — მოწყენილობა არის „სიზმრის ფრინველი, რომელიც გამოცდილების კვერცხს აჩეკავს“. ყურადღების უწყვეტი ჩართულობა — ჰიპერყურადღება, მუდმივი ამოცანათა შორის ხტომა — შემოქმედებით უნარს კლავს, რადგან ის ღრმა, მოწყენილ, უმოქმედო ყურადღებას მოითხოვს.
ამიტომ ჰანისთვის დასვენება არ არის „მუშაობის უნარის აღდგენა“. თუ დასვენებას შრომის ინსტრუმენტად განვსაზღვრავთ, ის უკვე შრომაა.
ორი დაღლილობა
წიგნის დასასრულს ჰანი პეტერ ჰანდკეს ესეს („ცდა დაღლილობაზე“) იშველიებს და ორ დაღლილობას ასხვავებს:
- მარტოხელა, გამყოფი დაღლილობა — მიღწევის სუბიექტის ამოწურვა, რომელიც ადამიანს საკუთარ თავში კეტავს, სამყაროსთან კავშირს წყვეტს და მეტყველების უნარსაც კი ართმევს
- ფუნდამენტური დაღლილობა — მშვიდი, გამხსნელი მდგომარეობა, სადაც
მე-ს დაძაბულობა იშლება და სამყაროსთვის ადგილი ჩნდება
ეს არ არის სენტიმენტალური დანამატი — ეს ჰანის ერთადერთი პოზიტიური წინადადებაა. გამოსავალი უფრო მეტი აღდგენის ტექნიკა კი არა, დაღლილობის სხვა სახეობაა.
კრიტიკული შენიშვნა
წიგნი აფორისტულია და ემპირიულ მასალას თითქმის არ იშველიებს — ეს მისი სისუსტეა, თუ მას სოციოლოგიად წავიკითხავთ. ის დიაგნოზია და არა კვლევა.
მეორე შეზღუდვა უფრო არსებითია: ჰანის „მიღწევის სუბიექტი“ ავტონომიური ინტელექტუალური მუშაკია. ალგორითმული მენეჯმენტის ქვეშ მყოფი საწყობის მუშაკი ან პლატფორმული კურიერი ძალიან კარგად იცნობს ფუკოსეულ დისციპლინას — მისთვის ჰანის აღწერა უბრალოდ არასწორია. ჰანი ერთი ფენის ფილოსოფოსია.
მაგრამ სწორედ ეს ფენა არის თანამედროვე ტექნოლოგიური შრომა — და ამ არეალში მისი ზუსტება არაჩვეულებრივია.
ჰორიზონტალური კავშირები
- ბიუნგ-ჩულ ჰანი — ავტორი
- პროფესიული გადაწვა — ჰანი აძლევს ფილოსოფიურ ჩარჩოს იმ ფენომენს, რომელსაც კრისტინა მასლაკი ემპირიულად ზომავს. ორი ენა, ერთი ობიექტი: „თვითექსპლუატაცია“ და „ღირებულებების შეუსაბამობა“
- სამუშაო და ცხოვრების ბალანსი — ჰანის ყველაზე რადიკალური იმპლიკაცია: „ბალანსი“ არასწორი მეტაფორაა, თუ საზღვარი შიგნიდანაა გაუქმებული
- გაუცხოება — მარქსთან მუშაკი შრომის პროდუქტისგან უცხოვდება; ჰანთან — დასვენების უნარისგან
- ნიჰილიზმი — ნიცშეს „ღმერთის სიკვდილის“ თანამედროვე ვერსია: ღირებულებათა ვაკუუმი, რომელიც პროდუქტიულობით ივსება
- ეგზისტენციალიზმი — სარტრის „განწირული ვართ თავისუფლებისთვის“ ჰანთან დიაგნოზად იქცევა და აღარ არის მოწოდება
- სევერანსი (სერიალი) — მიღწევის სუბიექტის ქირურგიული ლიტერალიზაცია
- პროცესი (წიგნი) — კაფკასთან ბრალი გარე, უხილავი სასამართლოდან მოდის; ჰანთან სასამართლო ინტერნალიზებულია
ვერტიკალური ჯაჭვი
- წინამორბედები: მაქს ვებერი, პროტესტანტული ეთიკა (1905) — მოწოდება და „რკინის გალია“ → კარლ მარქსი, გაუცხოება (1844) → ვალტერ ბენიამინი, მოწყენილობა → მიშელ ფუკო, ზედამხედველობა და დასჯა (1975) → ჟილ დელეზი, „კონტროლის საზოგადოებები“ (1990)
- მემკვიდრეები: ჰანის შემდგომი ტრილოგია (გამჭვირვალობის საზოგადოება, ფსიქოპოლიტიკა) → პლატფორმული კაპიტალიზმისა და ალგორითმული მენეჯმენტის კრიტიკა → „ანტისამუშაო“ დისკურსი და დიდი გადადგომა (2021–)