თუკიდიდე (ძვ.წ. ~460 – ძვ.წ. ~400)
ბიოგრაფიული კონტექსტი
ათენელი სტრატეგოსი (სამხედრო მეთაური), რომელიც ამფიპოლისის ბრძოლაში (ძვ.წ. 424) მოგვიანებული ჩასვლის გამო გადაასახლეს. 20-წლიანი გადასახლება გახდა მისი უდიდესი ნაშრომის წინაპირობა — ის ომს ორივე მხრიდან აკვირდებოდა, კლინიკური სიზუსტით, თანაგრძნობისა და ილუზიების გარეშე. ნაშრომი დაუმთავრებელი დარჩა (ძვ.წ. 411 წლამდე მოვლენებით მთავრდება).
ფილოსოფიური ბირთვი
თუკიდიდე არ არის ფილოსოფოსი კლასიკური გაგებით — ის არასდროს წერს აბსტრაქტულ ტრაქტატებს. მისი ფილოსოფია ჩაშენებულია ისტორიულ თხრობაში:
- პოლიტიკური რეალიზმი — „ოდითგანვე სუსტი ძლიერს ემორჩილებოდა.” ეს არის საერთაშორისო ურთიერთობების რეალისტური სკოლის საფუძველმდები პრინციპი. სამართლიანობა არსებობს მხოლოდ თანაბარ ძალებს შორის
- ადამიანის ბუნების უცვლელობა — „ადამიანი თავისი ბუნებით ესწრაფვის სხვაზე ბატონობას.” ისტორია ციკლურია, რადგან ადამიანის ბუნება არ იცვლება
- კრიზისი როგორც გამომჟღავნება — ჭირი, შინაომი, ომი — ეს ყველაფერი არ ქმნის ბოროტებას, არამედ ხსნის ნიღბებს: „ომი ძალადობას ასწავლის. ის ცვლის ცხოვრების ჩვეულ ნირს”
- დემოკრატიის სისუსტე — პერიკლესის ხელში დემოკრატია იდეალურია, მაგრამ ლიდერის გარეშე ოხლოკრატიად (ბრბოს მმართველობად) იქცევა
საკვანძო ნაშრომები
- პელოპონესის ომის ისტორია (წიგნი) — დასავლური ისტორიოგრაფიისა და პოლიტიკური რეალიზმის ფუძემდებელი ტექსტი
ჰორიზონტალური კავშირები
ფილოსოფიური პარალელები
- ნიკოლო მაკიაველი — მაკიაველი თუკიდიდეს პირდაპირი მემკვიდრეა. ორივე: (ა) ადამიანის ბუნებას პესიმისტურად აფასებს, (ბ) მორალს პოლიტიკისგან აცალკევებს, (გ) ძალაუფლების ფაქტს მის მორალურ გამართლებაზე მაღლა აყენებს
- პლატონი — თუკიდიდე და პლატონი თანამედროვეები არიან, მაგრამ სრულიად საპირისპირო პასუხებს იძლევიან: პლატონი — ფილოსოფოსი უნდა მართავდეს (იდეალიზმი); თუკიდიდე — ძლიერი მართავს (რეალიზმი)
- ფრიდრიხ ნიცშე — ნიცშეს „ძალაუფლების ნება” ფილოსოფიურ დონეზე იმას ამბობს, რასაც თუკიდიდეს ათენელი ელჩები პოლიტიკურ დონეზე: ადამიანი ბუნებით ბატონობას ეწაფება
- ძალაუფლება და მორალი — მელოსის დიალოგი (ათენელები მელოსელებს: „ძლიერი აკეთებს იმას, რისი ძალაც აქვს, სუსტი კი იტანს იმას, რაც მოუწევს”) = ამ თემის საწყისი წერტილი
ლიტერატურული პარალელები
- ფიოდორ დოსტოევსკი — რასკოლნიკოვის თეორია „არაჩვეულებრივ ადამიანებზე”, რომლებსაც უფლება აქვთ, კანონი დაარღვიონ = მელოსის დიალოგის ინდივიდუალურ დონეზე გადატანა. ოღონდ დოსტოევსკი აჩვენებს ამ ლოგიკის კრახს
- ალბერ კამიუ — კამიუს „ჭირი” პირდაპირ ეხმიანება თუკიდიდეს ჭირის აღწერას: ორივე შემთხვევაში ეპიდემია არის ადამიანის მორალური ბუნების გამოცდა
ფსიქოლოგიური პარალელები
- კარლ იუნგი — თუკიდიდეს კერკირას შინაომის აღწერა (სადაც „უგუნური სიმამაცე გამბედაობად ითვლებოდა, გონიერი სიფრთხილე — შენიღბულ ლაჩრობად”) = კოლექტიური ჩრდილი (არქეტიპი)-ს ამოფრქვევა სამოქალაქო კონფლიქტის დროს
ვერტიკალური კავშირები (ქრონოლოგია)
- წინამორბედი: ჰომეროსი (ომის თხრობის ტრადიცია) → ჰეროდოტე (ისტორიოგრაფია)
- მემკვიდრე: პოლიბიუსი → ნიკოლო მაკიაველი → თომას ჰობსი → კლაუზევიცი → ჰანს მორგენტაუ → ჰენრი კისინჯერი (თანამედროვე რეალიზმი)