თეოდორ დრაიზერი (1871-1945)
ბიოგრაფიული კონტექსტი
თეოდორ ჰერმან ალბერტ დრაიზერი — ამერიკული ნატურალიზმის ერთ-ერთი ფუძემდებელი, რომელმაც XIX-XX საუკუნეების მიჯნაზე ამერიკული საზოგადოების მორალური ფარისევლობა და კაპიტალისტური სისტემის სისასტიკე უკომპრომისოდ აღწერა. იზრდებოდა ღარიბ, მკაცრად რელიგიურ გერმანულ-ამერიკულ ოჯახში — ეს გამოცდილება პირდაპირ აისახა ჯენი გერჰარდტის მამის პერსონაჟში. ჟურნალისტური კარიერა ჩიკაგოში და ნიუ-იორკში მას საშუალებას აძლევდა დაკვირვებოდა კაპიტალის, კლასობრივი უთანასწორობისა და მორალური ცენზურის მექანიზმებს.
ფილოსოფიური და ფსიქოლოგიური ბირთვი
დრაიზერის ფილოსოფიური პოზიცია მექანისტური დეტერმინიზმია: ადამიანები „პაიკები” არიან ბრმა ძალების ხელში — ბიოლოგიური ინსტინქტების, ეკონომიკური პირობებისა და სოციალური წნეხის. „ჩემი აზრით, ჩვენ ყველანი მხოლოდ პაიკები ვართ, ჩვენს ბედს განაგებს ძალა, რომლის წინაშეც უმწეონი ვართ.”
ამასთან, დრაიზერი უპირისპირებს ბუნებრივ მორალს საზოგადოებრივ დოგმას: „ბუნებაში არც უხამსი პროცესები არსებობს და არც ბუნების საწინააღმდეგო მოვლენები.” ეს პოზიცია მას ჯეკ ლონდონის ნატურალიზმთან აახლოებს.
საკვანძო ნაშრომები
| ნაწარმოები | წელი | მთავარი თემა |
|---|---|---|
| ჯენი გერჰარდტი (წიგნი) | 1911 | დეტერმინიზმი, კლასობრივი უთანასწორობა, უპირობო სიყვარული |
ჰორიზონტალური კავშირები
- ფილოსოფია: დრაიზერის დეტერმინიზმი ეხმიანება ნიცშეს „მარადიული დაბრუნების” პესიმიზმს და შოპენჰაუერის ნების ფილოსოფიას; თავისუფალი ნების უარყოფა მისი ნაწარმოებების ფუნდამენტია
- ლიტერატურა: ჯეკ ლონდონი — დრაიზერის თანამოაზრე ნატურალისტი; დოსტოევსკის ღარიბი, გატეხილი ადამიანები (სონია მარმელაძე) პირდაპირ ეხმიანებიან ჯენი გერჰარდტის ფიგურას; ბალზაკის „ადამიანური კომედია” დრაიზერის პირდაპირი ინსპირაციაა
- ფსიქოლოგია: ჯენის თავგანწირვა და მორჩილება — ტანჯვისა და გამოსყიდვის არქეტიპული გამოვლინება
- კინო: დრაიზერის სოციალური რეალიზმი ექოს პოულობს იტალიურ ნეორეალიზმში (დე სიკა, ვისკონტი)
ვერტიკალური კავშირები
ემილ ზოლა (ფრანგული ნატურალიზმი)
→ თეოდორ დრაიზერი (ამერიკული ნატურალიზმი)
→ [[ჯეკ ლონდონი]] (ბუნებრივი გადარჩევა)
→ [[ჯონ სტაინბეკი]] (სოციალური რეალიზმი)