ამერიკული ოცნება

განმარტება

ამერიკული ოცნება არის იდეოლოგიური ნარატივი, რომლის მიხედვითაც ნებისმიერ ადამიანს — წარმოშობის, კლასისა და ფონის მიუხედავად — შრომითა და მონდომებით შეუძლია მიაღწიოს მატერიალურ წარმატებას, სოციალურ ამაღლებას და პიროვნულ თვითრეალიზაციას. ცენტრალურია self-made man-ის (თვითნაშენი ადამიანის) მითი.

წარმოშობა

• პურიტანული მემკვიდრეობა — შრომა როგორც ღვთის წინაშე ანგარიში; ვებერისეული “პროტესტანტული ეთიკა”.
• ფრონტიერის მითი — დაუსახლებელი დასავლეთი როგორც გაუთავებელი შესაძლებლობა.
• ჯეფერსონიანული რესპუბლიკანიზმი — თანასწორი მოქალაქე-ფერმერი.
• ბენჯამინ ფრანკლინი — ავტობიოგრაფია როგორც self-made man-ის სახელმძღვანელო.
• ჯეიმს ტრუსლოუ ადამსი (1931) — ფრაზის ოფიციალური ფორმულირება.

XIX საუკუნის ბოლოს ეს მითი შეჯახდა ინდუსტრიული კაპიტალიზმის რეალობას — მონოპოლიებს, კლასობრივ უთანასწორობას, იმიგრაციას — და ლიტერატურამ მითის კრიტიკა დაიწყო.

ფილოსოფიური / ფსიქოლოგიური მნიშვნელობა

ამერიკული ოცნება არის ერთდროულად:

• ნიცშეანული ფიგურა — ზეკაცის თეორია-ს დემოკრატიული ვერსია; “გახდი ის, ვინც ხარ” თარგმნილი მატერიალურ ენაზე.
• იდეოლოგიური ფარდა — სტრუქტურული უთანასწორობის დაფარვა “ინდივიდუალური წარმატების” ენით.
• ფსიქოლოგიური ხაფანგი — წარუმატებლობა ხდება პირადი დანაშაული, არა სისტემური ფაქტი.

დიდი ამერიკული რომანი XX საუკუნის პირველ ნახევარში ერთ კითხვას სვამს: რა ფასს იხდის ადამიანი ოცნებაში? ან: ოცნება საერთოდ მიღწევადია თუ ის თვითონ ხაფანგია?

გამოვლინება ლიტერატურაში

📚 ლიტერატურა

• ფ. სკოტ ფიცჯერალდი, დიდი გეტსბი (წიგნი) — გეტსბი როგორც ოცნების ტრაგიკული ეპიგრამი; მწვანე შუქი, რომელიც ვერ მიიღწევა; ფული, რომელიც ვერ ყიდულობს დეიზის წარსულს.
• ჯეკ ლონდონი, მარტინ იდენი (წიგნი) — მუშა, რომელიც გახდა მწერალი, მიაღწია წარმატებას და სწორედ ამიტომ მოიკლა თავი; წარმატების ფსიქოლოგიური ცარიელობა.
• თეოდორ დრაიზერი, ჯენი გერჰარდტი (წიგნი) — ოცნება, რომელიც ქალისთვის სრულიად მიუღწეველია; დეტერმინიზმი ანადგურებს ინდივიდუალურ ძალისხმევას.
• თეოდორ დრაიზერი, “ამერიკული ტრაგედია” — კლაიდ გრიფიტსი მკვლელია, რადგან მოუნდა ოცნება.
• ჯეკ ლონდონი, “თეთრი ეშვი”, “მარტინ იდენი” — სოციალურ-დარვინისტური ფონი ოცნებისა.
• ჯონ სტეინბეკი, “მრისხანების მტევნები” — ოცნება მტვრის ქარიშხალში; დიდი დეპრესიის გამოცდილება.
• არტურ მილერი, “კომივოიაჟორის სიკვდილი” — ვილი ლომანი, ოცნების კარიკატურა; მამის წარუმატებლობა გადადის ვაჟებზე.
• სელინჯერი, “თამაში ჭვავის ყანაში” — ოცნების უარყოფა მოზარდის თვალით.

ფილმები / კინემატოგრაფიული ექოები

• “მოქალაქე კეინი” (უელსი) — წარმატების ცარიელი ცენტრი.
• “კომივოიაჟორის სიკვდილი” (1985) — მილერის ეკრანიზაცია.
• “თე ვულფ ოფ ოფ ვოლ სტრიტი” (სკორსეზე) — ოცნება როგორც ნარკოტიკი.
• “მერი” (პოლ ტომას ანდერსონი), “სისხლი იქნება” — ნავთობის ბარონი როგორც self-made monster.
• “ამერიკული მშვენიერება” (მენდესი) — გარეუბნული ოცნების სიცარიელე.

ფილოსოფიური / ფსიქოლოგიური კავშირები

• ფრიდრიხ ნიცშე, ზეკაცის თეორია — ოცნება როგორც დემოკრატიული, კომერციული Übermensch.
• კარლ მარქსი — იდეოლოგიის თეორია; ოცნება როგორც ფალსიფიცირებული ცნობიერება.
• გაუცხოება — ოცნებისკენ მიმავალი იუცხოვდება საკუთარ თავს, ოჯახს, ფესვებს.
• ნიჰილიზმი — ოცნების მიღწევის შემდეგ ცარიელი ცენტრი (გეტსბის “მერე რა?”).
• პროტესტანტული ეთიკა (ვებერი) — წარმატება როგორც გადარჩენის ნიშანი.

საპირისპირო / ოპოზიციური კონცეფციები

• სოციალური დეტერმინიზმი — ნატურალისტური რომანი (დრაიზერი, ნორისი) ამბობს: კლასი, გენი, გარემო განსაზღვრავს ბედს.
• მარქსისტული კრიტიკა — ოცნება არის ბურჟუაზიული ფანტომი, რომელიც ფარავს კლასობრივ ბრძოლას.
• ევროპული ფატალიზმი — ამერიკული ოპტიმიზმის საპირისპიროდ.
• ბუდისტური / მისტიკური ხედვა — წარმატება არის სურვილის ხაფანგი, არა გათავისუფლება.