ჯენი გერჰარდტი (1911)
ავტორი: თეოდორ დრაიზერი · 1911
სიუჟეტის მოკლე თხრობა
ჯენი გერჰარდტი საშინლად ღარიბ, რელიგიურ გერმანულ-ამერიკულ ოჯახში იზრდება. დედასთან ერთად სასტუმროში იწყებს დამლაგებლად მუშაობას, სადაც მას ასაკოვანი, მდიდარი სენატორი ბრენდერი შეამჩნევს. ბრენდერი მის ოჯახს ეხმარება და ჯენისაც, რომელიც სავსეა მადლიერებით, მასთან რომანი ეწყება. სენატორი დაქორწინებას ჰპირდება, მაგრამ მოულოდნელად კვდება — ჯენი რჩება ფეხმძიმედ.
მკაცრი, რელიგიური მამა ამ ამბავს რომ იგებს, სახლიდან აგდებს. ჯენი აჩენს გოგონას, ვესტას. მოგვიანებით, მდიდარ ოჯახში მოახლედ მუშაობისას, მას ხვდება ლესტერ კეინი — მსხვილი მაგნატის ვაჟი. ლესტერი ჯიუტი და თავდაჯერებული კაცია, ფაქტობრივად აიძულებს ჯენის, მასთან გადავიდეს საცხოვრებლად. ჯენი წლების განმავლობაში მალავს შვილის არსებობას. როცა ლესტერი სიმართლეს იგებს, ვესტასაც იღებს და ერთად აგრძელებენ ცხოვრებას.
მაგრამ აქ იწყება მთავარი კონფლიქტი: საზოგადოება არ პატიობს მდიდარ კაცს „დაბალი წრის” ქალთან უკანონო კავშირს. ლესტერის მამა ანდერძს ტოვებს — ლესტერი მილიონებს დაკარგავს, თუ ჯენის არ მიატოვებს. ჯენი, თავისი აბსოლუტური თავგანწირვით, თავად სთხოვს ლესტერს წასვლას, რათა მისი კარიერა არ დაანგრიოს. ლესტერი მართლაც ტოვებს მას და თავისი წრის მდიდარ ქალზე ქორწინდება.
ჯენის ცხოვრება ტრაგიკულად იშლება: კვდება მამა, შემდეგ შვილი ვესტა ტიფით იღუპება. ფინალი — სიკვდილის წინ ლესტერი იბარებს ჯენის და უმხელს, რომ მხოლოდ ის უყვარდა და მათი დაშორება ყველაზე დიდი შეცდომა იყო. წიგნი მთავრდება სადგურზე, სადაც ჯენი ჩუმად უყურებს, როგორ მიაქვთ ლესტერის კუბო მატარებლით — და აცნობიერებს თავის აბსოლუტურ მარტოობას ბედისწერის წინაშე.
ფილოსოფიური ბირთვი
დრაიზერის ნაწარმოების მთავარი ფილოსოფიური პოზიცია არის მექანისტური დეტერმინიზმი — ადამიანი არ არის თავისი ბედის მფლობელი:
„ჩემი აზრით, ჩვენ ყველანი მხოლოდ პაიკები ვართ, ჩვენს ბედს განაგებს ძალა, რომლის წინაშეც უმწეონი ვართ.”
დრაიზერის მეორე ღერძი — ბუნების კანონების დაპირისპირება საზოგადოების ხელოვნურ მორალთან:
„ბუნებაში არც უხამსი პროცესები არსებობს და არც ბუნების საწინააღმდეგო მოვლენები. საზოგადოების ამა თუ იმ ჩვეულებიდან და მის მიერ შემოღებული კანონებიდან გადახვევა სულაც არ ნიშნავს ცოდვის ჩადენას.”
ეს არის ნაწარმოების მთავარი მორალური რევოლუცია — დრაიზერი უარყოფს ცოდვის ტრადიციულ ცნებას და ამართლებს ჯენის „დაცემას” ბუნების პერსპექტივიდან.
ლესტერის სიბრძნე ფინალში — ცხოვრების ფარსული ბუნების აღიარებაა:
„ცხოვრება თურმე ფარსსა ჰგავს… სულელური კომედიაა და მეტი არაფერი, ერთადერთი, რისი გაკეთებაც შეიძლება, ესაა საკუთარი „მეს” შენარჩუნება.”
პერსონაჟები როგორც არქეტიპები
ჯენი გერჰარდტი — მსხვერპლი-მოწამის არქეტიპი: უპირობო სიყვარული, თავგანწირვა, მორჩილება ბედისწერისადმი. ის ეხმიანება დანაშაული და სასჯელის სონია მარმელაძეს — ორივე ქალი გადარჩენას ეძიებს სიყვარულით და თავგანწირვით, და არა პროტესტით. ჯენი უფრო პასიურია ვიდრე სონია — ის არასოდეს ირჩევს ბრძოლას.
„ცუდ ნაბიჯს ვერ გადავდგამ. ასე ვერ მოვიქცევი, გესმით, არა, არა, არა! შინ გამიშვით!”
ლესტერ კეინი — გახლეჩილი ცნობიერება, რომელიც ვერ ირჩევს ბუნებრივ გრძნობასა და საზოგადოებრივ დეტერმინიზმს შორის. მისი ტრაგედია — სისუსტე: ის ფული და სტატუსი აირჩევს სიყვარულის ნაცვლად, თუმცა იცის, რომ ეს არჩევანი არასწორია.
უილიამ გერჰარდტი (მამა) — რელიგიური ფანატიზმის არქეტიპი, ლუთერანული ჩრდილი: მორალური სიმკაცრე, რომელიც ანადგურებს ოჯახს. მისი ფინალური გარდაქმნა ჯენის მიმტევებელ მზრუნველობას სცნობს:
„შენ კეთილი იყავი ჩემ მიმართ, ნამდვილად კარგი ქალი ხარ, ჯენი.”
სიმბოლიკა
| სიმბოლო | მნიშვნელობა |
|---|---|
| ჩიტის ბუდე | ახალგაზრდობის სინორჩე, ბუნებრივი ციკლი, მიტოვებული სახლი — „ყველანი გაფრენილან და აღარ დაბრუნდებიან” |
| ორთქლმავალი/მატარებელი | საზოგადოების, ბედისწერის, დროის დაუნდობელი მანქანა; „მდიდართა ტრიუმფალურ სვლას მხოლოდ გვერდით ჩაევლო” |
| შავი ტბა და ნავი (სიზმარი) | სიკვდილი, ბედისწერის გარდაუვალობა, საყვარელი ადამიანების დაკარგვა |
| სადგური | გაუსვლელობის, მიტოვების ადგილი — ჯენი მუდამ ვიღაცის მიერ მიტოვებული რჩება |
ფილოსოფიური დებატი
ერთ მხარეს — ჯენი: ბუნების, ემოციისა და ჭეშმარიტი სიკეთის გამოხატულება. მეორე მხარეს — რობერტ კეინი, პასტორი ვუნდტი, კეინების ოჯახი: საზოგადოებრივი ნორმების, ფულის, დოგმებისა და ცივი ლოგიკის დამცველნი. ლესტერი ამ ორ სამყაროს შორის იხლიჩება და საბოლოოდ ნებდება კაპიტალის ულტიმატუმს.
ფიზიკურად და სოციალურად იმარჯვებს ცივი, პრაგმატული საზოგადოება. მორალურად რომანი ამტკიცებს, რომ ჯენისნაირი თავგანწირული სიყვარულია ერთადერთი ჭეშმარიტი ღირებულება ამ „სულელურ კომედიაში”.
ჰორიზონტალური კავშირები
- ლიტერატურა: დანაშაული და სასჯელის სონია მარმელაძე — ჯენის ზუსტი ფსიქოლოგიური ანალოგი; მარტინ იდენი (ჯეკ ლონდონი) — კლასობრივი ბარიერი, რომელიც ანადგურებს ინდივიდუალურ ნებას; ველურის ძახილი — ნატურალისტური დეტერმინიზმი ცხოველურ სამყაროში; მამა გორიო (ონორე დე ბალზაკი) — ფულისა და კაპიტალის ცივი მანქანა, რომელიც ანადგურებს ადამიანურ ურთიერთობებს; მადამ ბოვარი — ქალი დეტერმინისტულ სოციალურ ყალიბში
- ფილოსოფია: ნიცშეს „ღმერთის სიკვდილი” — დრაიზერთან ეს ხდება პრაქტიკული ფაქტი (რელიგიური მამის კრახი); შოპენჰაუერის ნების ფილოსოფია — ადამიანი ბრმა ძალების სათამაშოა; სტოიციზმი — ჯენის მორჩილება ბედისწერისადმი
- ფსიქოლოგია: ტანჯვისა და გამოსყიდვის არქეტიპი — ჯენი თავგანწირვით „ხსნის” სხვებს; იუნგის „დიდი დედის” არქეტიპი — უპირობო, მიმტევებელი, აბსოლუტურად მსხვერპლშემწირავი ქალი
- კინო: იტალიური ნეორეალიზმი (დე სიკა — „ველოსიპედის მპარავები”, ვისკონტი) — სოციალური ძალები, რომლებიც ანადგურებენ ინდივიდს; „მადამ ბოვარი”-ს ეკრანიზაციები; კენ ლოუჩის სოციალური დრამა
ვერტიკალური ჯაჭვი
ემილ ზოლა — ფრანგული ნატურალიზმი (XIX ს. ბოლო)
↓
[[ონორე დე ბალზაკი]] — [[მამა გორიო (წიგნი)|მამა გორიო]] (ფულის ცივი მანქანა)
↓
**თეოდორ დრაიზერი — ჯენი გერჰარდტი (1911)**
↓
[[ჯეკ ლონდონი]] — [[მარტინ იდენი (წიგნი)|მარტინ იდენი]] (ბუნებრივი გადარჩევა)
↓
ჯონ სტაინბეკი — „მრისხანების მტევნები" (1939)
↓
კენ ლოუჩი — თანამედროვე სოციალური რეალიზმი