ჯონ სტაინბეკი (1902-1968)
ბიოგრაფიული კონტექსტი
დაიბადა კალიფორნიის სალინასის ხეობაში — რეგიონი, რომელიც გახდა მისი ლიტერატურული სამყაროს ფიზიკური და სიმბოლური ცენტრი. სტენფორდის უნივერსიტეტი დაანება დაუმთავრებლად, იცხოვრა მძიმე ფიზიკური შრომით (ხილის კრეფა, თევზის ქარხანა) — სწორედ აქ ჩამოყალიბდა მისი თანაგრძნობა მუშისა და ფერმერის მიმართ.
დიდი დეპრესიის ეპოქამ (1929-1939) განსაზღვრა მისი მთავარი თემა: მიწა და ადამიანი, კოლექტიური ტრავმა, ღირსების შენარჩუნება ნგრევაში. 1962 წელს მოიპოვა ნობელის პრემია ლიტერატურაში.
ფილოსოფიური და ფსიქოლოგიური ბირთვი
სტაინბეკი არის ამერიკული რომანის “მესია” — ის ლიტერატურულ ფორმაში ათავსებს ბიბლიური მასშტაბის სიუჟეტებს. “მრისხანების მტევნები” არის თანამედროვე ექსოდუსი (იოადების მიგრაცია = ისრაელის გასვლა), “ედემის აღმოსავლეთით” — კაენისა და აბელის მითის ხელახალი თხრობა.
ფილოსოფიურად სტაინბეკი ეფუძნება ჯგუფურ ცნობიერებას (group-man theory): ადამიანი ცალკე — სუსტია, ჯგუფში — შეიძლება იყოს ან კაცობრიობის სიდიადე ან ხალხის ჯალათი. ეს კონცეფცია მას უახლოვებს იუნგის კოლექტიური არაცნობიერის თეორიას.
ამერიკული ოცნება სტაინბეკისთვის არის მტყუანი ღმერთი — ჯორჯისა და ლენის “მიწის ნაკვეთი” “ცხვრებსა და კაცებში” არასდროს რეალიზდება, “მრისხანების მტევნებში” კალიფორნიის “სამოთხე” აღმოჩნდება ექსპლუატაციის ჯოჯოხეთი. ეს არის სოციალისტური კრიტიკა იმ ოცნებისა, რომელიც ფიცჯერალდმა “დიდ გეტსბიში” დაშალა ინდივიდუალურ დონეზე — სტაინბეკი მას ანგრევს მასობრივ, კლასობრივ დონეზე.
საკვანძო ნაშრომები
- “მრისხანების მტევნები” (1939, პულიცერი) — იოადების ოჯახის მიგრაცია ოკლაჰომიდან კალიფორნიამდე; თანამედროვე ექსოდუსი. სათაური ჯულია უორდ ჰაუს ჰიმნიდან, ბოლოს კი — სანძი (manger) როგორც ქრისტიანული გადარჩენის სცენა.
- “ცხვრები და კაცები” (1937) — ჯორჯი და ლენი; პატარა ოცნება მიწის ნაკვეთზე, რომელიც სიკვდილით სრულდება. კაენ-აბელისა და ფაუსტური მექანიზმის ნაერთი.
- “ედემის აღმოსავლეთით” (1952) — სტაინბეკის ყველაზე ამბიციური რომანი; კალიფორნიელი ოჯახის სამთაობრივი საგა, კაენისა და აბელის მითის გადათამაშებით (კალისა და არონი). “Timshel” — “შენ ძალგიძს” — წიგნის მთავარი ფილოსოფიური სიტყვა, ნება-არჩევანის თემა.
- “ტორტილა ფლეტი” (1935) — არტურის რაინდების მითის ირონიული რეინტერპრეტაცია მონტერეის ნახევრად-მაწანწალ პერსონაჟებზე.
- “კონსერვების მწკრივი” (1945) — ფსიქოლოგიური პორტრეტი მონტერეის თემისა.
ჰორიზონტალური კავშირები
- ლიტერატურა: დრაიზერისა და ლონდონის სოციალური ნატურალიზმის გაგრძელება. პარალელი “დიდ გეტსბისთან” (ფიცჯერალდი) და “ჯენი გერჰარდტი (წიგნი)” (დრაიზერი) — სამივე ამერიკული ოცნების კრიტიკაა, მაგრამ სხვადასხვა ფენაზე: ფიცჯერალდი — არისტოკრატიული, დრაიზერი — ბურჟუაზიული, სტაინბეკი — გლეხურ-მუშური.
- რელიგია: ბიბლიური სტრუქტურა — ექსოდუსი, კაენ-აბელი, კარგი მწყემსი, ჯვარცმა. სტაინბეკი ხელახლა აცოცხლებს მითს ქრისტიანული ცივილიზაციის სეკულარულ კონტექსტში.
- ფსიქოლოგია: “ჯგუფ-კაცის” თეორია — იუნგის კოლექტიური არაცნობიერთან თემატური სიახლოვე.
- კინო: ჯონ ფორდის “მრისხანების მტევნები” (1940) — ამერიკული კინოს კლასიკა; ელია კაზანის “ედემის აღმოსავლეთით” (1955) ჯეიმს დინთან.
- ფილოსოფია: ნიჰილისტური უფსკრულის წინააღმდეგ სტაინბეკი ამყარებს ჰუმანიზმს, რომელიც დაფუძნებულია სოლიდარობაზე — საინტერესო კონტრაპუნქტი ნიცშეს ინდივიდუალისტურ ეთიკაზე.
ვერტიკალური კავშირები
- წინამორბედი: თეოდორ დრაიზერი (სოციალური ნატურალიზმი), ჯეკ ლონდონი (კალიფორნიული პროლეტარული რომანი), ერნესტ ჰემინგუეი (აისბერგის სტილი), თომას ვულფი (ამერიკული ეპოსი), ემილ ზოლა (ნატურალიზმი).
- თანამედროვე: უილიამ ფოლკნერი (სამხრეთული საგა — პარალელი სტაინბეკის დასავლურ საგასთან), ერნესტ ჰემინგუეი, ფ. სკოტ ფიცჯერალდი.
- მემკვიდრე: ჯეკ კერუაკი (გზის თემა, ამერიკული უსასრულობა), კორმაკ მაკკარტი (დასავლეთის მითოლოგია), ფილიპ როთი, ბრიუს სპრინგსტინი (მუსიკაში).
- ფესვი: სტაინბეკიდან გადის ხაზი ამერიკული “თანამედროვე ბიბლიის” სტილში — სოციალური რომანი ბიბლიური მასშტაბით, რომელიც აგრძელებს არსებობას ტონი მორისონის, კორმაკ მაკკარტის და ჯონათან ფრანცენის შემოქმედებაში.