ემილ ზოლა (1840-1902)
ბიოგრაფიული კონტექსტი
ფრანგი მწერალი, ჟურნალისტი და კრიტიკოსი, რომელიც ნატურალიზმის — XIX საუკუნის ბოლოს დომინანტური ლიტერატურული მოძრაობის — ლიდერი და ფუძემდებელი იყო. პარიზში დაბადებული იტალიელი ინჟინრის ოჯახში, ბავშვობა გაატარა ექს-ან-პროვანსში პოლ სეზანთან ერთად — მომავალ მხატვართან, რომელთან მეგობრობამ მისი მხატვრული მსოფლმხედველობა მნიშვნელოვნად განსაზღვრა.
ჯერ პოეტური მცდელობებით დაიწყო, შემდეგ კრიტიკოსად მუშაობდა და მხოლოდ შემდეგ მიიღო გადაწყვეტილება დაეწერა “Les Rougon-Macquart” — ოჯახის ეპოპეა, რომელიც ბალზაკის “ადამიანური კომედიის” ნატურალისტური მემკვიდრე უნდა ყოფილიყო. 20 რომანი 22 წლის მანძილზე (1871-1893) — ერთი ოჯახის ხუთი თაობის ისტორია, რომელიც ფრანგული მეორე იმპერიის სოციალური და ბიოლოგიური პორტრეტი გახდა.
1898 წელს დრეიფუსის საქმის გამო გამოაქვეყნა ცნობილი ღია წერილი “მე ვაბრალებ” (J’accuse…!) — დოკუმენტი, რომელიც ფრანგული ცხოვრების ანტისემიტიზმს, ჯარის კორუფციას და სამართალდამცავი სისტემის გაუმართაობას უტევდა. ეს წერილი დღემდე ჟურნალისტური მამაცობის და მოქალაქეობრივი პოზიციის სიმბოლოა. ზოლა გადასახლდა ინგლისში, რომ თავი დაეცვა და მხოლოდ ხელისუფლების შეცვლის შემდეგ დაბრუნდა საფრანგეთში. გარდაიცვალა საეჭვო პირობებში, ბუხრის გაუმართაობით — ბევრი ისტორიკოსი ფიქრობს, რომ ეს იყო პოლიტიკური მკვლელობა.
ფილოსოფიური ბირთვი
ნატურალიზმი — ექსპერიმენტული რომანი — ზოლას ცენტრალური თეორიული მიგნება. რომანი არ უნდა იყოს მხოლოდ მხატვრული მოგონება, არამედ “სოციალური ექსპერიმენტი” — ზოლა კლოდ ბერნარის “ექსპერიმენტული მედიცინის” ანალოგიით ცდილობდა ლიტერატურის გადაკეთებას მეცნიერების მსგავსად. რომანისტი არის “მკვლევარი”, რომელიც პერსონაჟებს გარკვეულ პირობებში ათავსებს და ხედავს, რა გამოვა.
დეტერმინიზმი — სამი ძალა — პერსონაჟი არის სამი ფაქტორის შედეგი:
- მემკვიდრეობა (hérédité) — ბიოლოგიური განწყობა, ნერვული სისტემა
- გარემო (milieu) — სოციალური და ფიზიკური კონტექსტი
- ისტორიული მომენტი (moment) — ეპოქის სული
ეს არ არის თავისუფალი ნება. ადამიანი არის ძალთა გადაკვეთა — და ნატურალისტური რომანი ეს გადაკვეთა აჩვენებს.
სოციალური სხეული — ზოლა ხედავდა საზოგადოებას, როგორც ცოცხალ ორგანიზმს, რომელიც დაავადებებს ემორჩილება. “ჟერმინალის” შახტში მუშები — ეს არის სოციალური სხეულის შინაგანი ქვევრი, რომელიც ზევით აფეთქდება. ალკოჰოლიზმი, პროსტიტუცია, კაპიტალის ძალადობა — ეს არის სოციალური პათოლოგიები, რომელთა დიაგნოსტიცირებაც ლიტერატურის ფუნქციაა.
კაპიტალის ძალადობა — ზოლას რომანების ცენტრალური თემაა ეკონომიკური და ფინანსური ძალის სასტიკი მუშაობა. შახტის მფლობელები (“ჟერმინალი”), ბირჟის სპეკულანტები (“ფული”), დიდი მაღაზიის ექსპანსია (“ქალის სიამოვნება”) — ეს არის კაპიტალისტური მოდერნულობის ანატომია.
მეცნიერული ოპტიმიზმი და სოციალური დიაგნოზი — ზოლა მოძღვრობდა, რომ ლიტერატურა შეიძლება იყოს სოციალური ცვლილების ინსტრუმენტი — თუ მკითხველი დაინახავს რეალობას ისე, როგორც არის, შესაძლებელი გახდება მისი შეცვლა. ეს არის განმანათლებლობის გვიანდელი ოპტიმიზმი, რომელიც დარვინისა და კონტის გავლენით სამეცნიერო ფორმას ღებულობდა.
საკვანძო ნაშრომები
“Les Rougon-Macquart” ციკლი (1871-1893) — 20 რომანი ერთი ოჯახის ხუთი თაობის ისტორიად:
- თერეზა რაკენი (1867) — ციკლის წინამორბედი; ნატურალიზმის პირველი მნიშვნელოვანი ნაწარმოები
- ხაფანგი (L’Assommoir) (1877) — ალკოჰოლიზმი მუშათა კლასში; ჟერვეზის და კუპოს ცხოვრების კატასტროფა
- ნანა (1880) — პროსტიტუტის ცხოვრება; ფრანგული მეორე იმპერიის მორალური დაცემა
- ჟერმინალი (1885) — შახტის მუშების გაფიცვა; XIX საუკუნის უდიდესი სოციალური რომანი; მარქსისტული რეჟიმების მიერ კანონიზებული
- ნამუშევარი (L’Œuvre) (1886) — მხატვრის ცხოვრება; სეზანთან მეგობრობის ბოლო (სეზანმა გაითიშა)
- მიწა (La Terre) (1887) — ფრანგი გლეხის ცხოვრების სასტიკი პორტრეტი
- ფული (L’Argent) (1891) — ბირჟისა და ფინანსური ძალადობის ანატომია
- დაცემა (La Débâcle) (1892) — საფრანგეთ-პრუსიის ომი
“მე ვაბრალებ” (J’accuse…!) (1898) — ღია წერილი ფრანგი პრეზიდენტისადმი დრეიფუსის საქმეზე
“ექსპერიმენტული რომანი” (1880) — ნატურალიზმის თეორიული მანიფესტი
ჰორიზონტალური კავშირები
დრაიზერი — ამერიკული ნატურალიზმი — თეოდორ დრაიზერი ზოლას უშუალო ამერიკული მემკვიდრეა. “ამერიკული ტრაგედია” — ეს არის ზოლას ნატურალისტური მეთოდის გადანერგვა ამერიკული ცხოვრების ნიადაგზე: კლაიდ გრიფიტსი არის ისეთივე “ბუნებრივი ექსპერიმენტი”, როგორც ზოლას ჟერვეზი — სოციალური წნევის, ბიოლოგიური განწყობის და ისტორიული მომენტის გადაკვეთა. დრაიზერის “სისტერ კერი” და “ფინანსისტი” ფაქტიურად ზოლას რომანების ამერიკული ვერსიებია.
ჯეკ ლონდონი — ნატურალისტური ბუნება — ლონდონის შემოქმედებაში ნატურალიზმის ბიოლოგიური დეტერმინიზმი ცხოველთა სამყაროზე გადადის. ველურის ძახილი (წიგნი) — ბაკი არის ნატურალისტური “ექსპერიმენტი”: ცივილიზებული ძაღლი, რომელიც ბუნებრივ პირობებში მოექცა და ბიოლოგიური მემკვიდრეობა იღვიძებს. “მარტინ იდენი” — სოციალური მობილობის ნატურალისტური დრამა.
ფლობერი — წინამორბედი და თანამედროვე — ფლობერის ობიექტური მეთოდი, ემოციური დისტანცია, დეტალური აღწერის სიზუსტე გახდა ნატურალიზმის ფუძემდებელი ფორმა. “მადამ ბოვარი” არის ნატურალისტური რომანის წინასწარი ფორმა — ემა არის სოციალური და ბიოლოგიური ძალთა შედეგი.
ბალზაკი — სტრუქტურული მამა — ბალზაკის “ადამიანური კომედია” იყო ციკლური სოციალური რომანის მოდელი, რომელიც ზოლამ “Les Rougon-Macquart”-ში გაიმეორა და გადაიფიქრა. ბალზაკი იყო წინა-ნატურალისტი, ზოლა — სრულად ნატურალისტი.
მოპასანი — ნატურალიზმის ნოველისტი — გი დე მოპასანი ფლობერის უშუალო მოწაფე იყო და ზოლას ნატურალისტურ ჯგუფს ეკუთვნოდა (Médan-ის ჯგუფი). მისი ნოველები — “კვერი”, “ცხიმის გორა” — მცირე ფორმის ნატურალისტური მოდელებია.
თომას მანი — სოციალური დაცემის სქემა — მანის “ბუდენბროკები” იყენებს ნატურალისტურ მემკვიდრეობის სქემას: ოჯახის ბიოლოგიური დაცემა თაობების მანძილზე. ეს არის ზოლას მეთოდის გერმანული მიღება.
გაუცხოება კაპიტალისტურ სამყაროში — ზოლას რომანებში მუშათა კლასის გაუცხოება საკუთარი შრომისგან, საკუთარი სხეულისგან, საკუთარი ღირსებისგან — ეს არის მარქსისტული გაუცხოების ცნების ლიტერატურული გაცხადება. “ჟერმინალის” ეტიენ ლანტიე და “ხაფანგის” კუპო არიან გაუცხოების ნატურალისტური ფიგურები.
მეცნიერული აზროვნება და ლიტერატურა — ზოლას მცდელობა ლიტერატურის გადაკეთებას სამეცნიერო ფორმად — ეს არის XIX საუკუნის ბოლოს დიდი ცდა, რომელიც დარვინის, კონტის, კლოდ ბერნარის, რენანის ხანის სული ისახავდა.
მოქალაქე-მწერალი — “მე ვაბრალებ” — ზოლას დრეიფუსის საქმეში ჩარევა — ეს არის “ანგაჟირებული მწერლის” (ec-rivain engagé) ფიგურის შექმნა, რომელიც გრძელდება კამიუსთან, სარტრთან და XX საუკუნის მთელ პოლიტიკურ ლიტერატურაში.
ვერტიკალური კავშირები
წინამორბედები:
- ონორე დე ბალზაკი — სოციალური ციკლის ფუძემდებელი
- სტენდალი — ფსიქოლოგიური რეალიზმი
- გუსტავ ფლობერი — ობიექტური მეთოდი
- ჩარლზ დიკენსი — ინდუსტრიალური ცხოვრების სოციალური აღწერა
- ჩარლზ დარვინი — ბიოლოგიური დეტერმინიზმი
- ოგიუსტ კონტი — პოზიტივიზმი
- კლოდ ბერნარი — ექსპერიმენტული მედიცინა
- იპოლიტ ტენი — “rasa, miljö, moment” თეორია
მემკვიდრეები:
- გი დე მოპასანი — ნოველის ნატურალიზმი
- თეოდორ დრაიზერი — ამერიკული ნატურალიზმი
- ჯეკ ლონდონი — ბიოლოგიური ნატურალიზმი
- ფრენკ ნორისი — ამერიკული ნატურალისტი (“მაკტიგი”)
- სტივენ კრეინი — ომის ნატურალიზმი
- გერჰარდ ჰაუპტმანი — გერმანული ნატურალისტური დრამა
- თომას მანი — სოციალური დეტერმინიზმი (“ბუდენბროკები”)
- ჯონ სტეინბეკი — სოციალური რომანი (“მრისხანების მტევნები”)
- სოციალისტური რეალიზმი XX საუკუნის — შორეული მემკვიდრე