საიდუმლოებანი (1892)

ავტორი: კნუტ ჰამსუნი · 1892

სიუჟეტის მოკლე თხრობა

წარმოიდგინე ასეთი სიტუაცია: ნორვეგიის ერთ პატარა, მოსაწყენ საპორტო ქალაქში შუა ზაფხულში სრულიად მოულოდნელად ჩამოდის ვიღაც უცნობი კაცი, სახელად იოჰან ნილსენ ნაგელი. აცვია ყვითელი პიჯაკი, თან დააქვს ვიოლინოს ბუდე, რომელშიც სინამდვილეში ჭუჭყიანი ტანსაცმელი უდევს, და თავიდანვე საშინლად უცნაურად იქცევა — საკუთარ თავს ფეიკ ტელეგრამებს უგზავნის, ვითომ მილიონერია და ფინეთში დიდ მამულებს ყიდულობს.

ჩამოსვლისთანავე ნაგელი ყურადღების ცენტრში ექცევა. ის ინტერესდება დაგნი შელანდით — ადგილობრივი პასტორის ულამაზესი ქალიშვილით, რომელიც დანიშნულია და რომლის გამოც ცოტა ხნის წინ ერთმა ახალგაზრდა თეოლოგმა, კარლსენმა, თავი მოიკლა. ნაგელს დაგნი მანიაკალურად უყვარდება; ფეხდაფეხ სდევს, უყვება თავის უცნაურ, ირაციონალურ სიზმრებსა და ხილვებს. პარალელურად ნაგელი უპირისპირდება ქალაქის „ელიტას“, განსაკუთრებით ექიმ სტენერსენს, და სასტიკად აკრიტიკებს იმდროინდელ დიდ ფიგურებს: ტოლსტოის, იბსენს, გლადსტონს, ამტკიცებს რა, რომ ისინი ფარისევლები არიან და ჭეშმარიტი გენიოსები ჩრდილში რჩებიან.

ქალაქში არის ერთი ყველასგან დაჩაგრული, საცოდავი ჯუჯა, მეტსახელად „ემწუთა“ (გრეგორდი). ყველა მას დასცინის, მაგრამ ნაგელი თავიდან იცავს, თუმცა მალევე თავისი უნიკალური ინტუიციით ხვდება, რომ ემწუთა სინამდვილეში საშინლად ბოროტი და ფლიდი ადამიანია.

როცა დაგნი საბოლოოდ უარყოფს ნაგელს, ის სასოწარკვეთილი ცდილობს ხსნა იპოვოს ქალაქის ყველაზე ღარიბ, ჭაღარათმიან ქალში, მარტა გუდეში. სთავაზობს ცოლობას და თითქოს ქალიც თანხმდება, მაგრამ მალევე, დაგნის და ემწუთას ჩარევის შემდეგ, მარტა ზურგს აქცევს. მარტოდარჩენილი, გონებაარეული ნაგელი ტყეში მიდის და შხამის დალევას ცდილობს, მაგრამ აღმოაჩენს, რომ ემწუთამ შხამი ფარულად წყლით შეუცვალა. ეს ნაგელისთვის უკანასკნელი დამცირებაა. შუაღამისას, სრულიად განადგურებული, ის ნავსადგურისკენ გარბის და თავს ზღვაში იხრჩობს.

ფინალი ყველაზე საინტერესოა: გადის თითქმის ერთი წელი. დაგნი და მარტა ბნელ ღამეში ერთად მიდიან. დაგნი იხსენებს ნაგელს და შოკირებული ეუბნება მარტას, რომ ნაგელი ემწუთაზე მართალი იყო — ნაგელმა ჯერ კიდევ მაშინ დაინახა ემწუთას ნამდვილი ბოროტი სახე, რომელმაც მარტა შეაცდინა, სანამ ამას ვინმე სხვა მიხვდებოდა. ნაგელი მოკვდა, მაგრამ მისი სიმართლე მაინც დამტკიცდა.

ფილოსოფიური ბირთვი

„საიდუმლოებანი“ ერთ-ერთი ევროპული მოდერნიზმის დამფუძნებელი რომანია — დაწერილი „შიმშილის“ (1890) შემდეგ, ის ჰამსუნისთვის არის ფსიქოლოგიური ნიჰილიზმის და ცნობიერების ნაკადის ლაბორატორია. წიგნი პირდაპირ ემზადება დოსტოევსკის „მიწისქვეშა კაცის“ (ჩანაწერები მიწისქვეშეთიდან (წიგნი)) პორტრეტზე და აწვდის მე-20 საუკუნის ლიტერატურას პერსონაჟის ტიპს, რომელიც განმარტავდა კაფკას, კამიუს, ჰემინგუეის — უცხო, რომელიც ცნობიერი საზოგადოების ფარგლებს გარეთ დგას.

ფსიქოლოგიური ნიჰილიზმის მანიფესტი

ნაგელი არ არის რაციონალური ნიჰილისტი — ის არ ამტკიცებს, რომ „ღმერთი მკვდარია“ ან რომ „არაფერს აქვს აზრი“. ის უფრო შინაგანი, ფსიქოლოგიური ნიჰილიზმის ფიგურაა: მას საკუთარი თავის სჯერა იმდენად, რომ ყველაფერი სხვა ფარისევლობად ეჩვენება. მისი ხმა ავტორის ხმაა, მაგრამ ამავდროულად საეჭვო — შეიძლება ის უბრალოდ ფსიქიკური დაავადების მსხვერპლიც არის.

„მთელი ჩემი არსებით მატყუარა გახლავართ. მაგრამ ტყუილს ხომ მეტ-ნაკლებად ყველა ადამიანი ამბობს…“

ეს ფრაზა ფსიქოლოგიური ნიჰილიზმის ცენტრშია: ტყუილი არის ადამიანური ყოფიერების ფუნდამენტი, და მისი აღიარება — ერთადერთი ავთენტური საქციელი. ამავდროულად, ნაგელი საკუთარ ტყუილსაც ქმნის — ფეიკ ტელეგრამებს, მილიონის ფანტაზიას, ვიოლინოს ბუდეს, რომელიც ცარიელია. ის საკუთარი თავის ავტორიცაა, ფსიქოლოგიური ფიქცია.

უცნობი კაცი (Stranger)

ნაგელი არის გაუცხოების პირველი რომანული სახე ევროპულ ლიტერატურაში (დოსტოევსკის შემდეგ).

„მე სრულიად უცხო ვარ, ამ სამყაროში მართლა უცხო ვარ, ღმერთის ჩანაფიქრი…“

ეს ფრაზა წინასახეა კამიუს „უცხოს“ (უცხო (წიგნი)): მერსო, როგორც ნაგელი, არის კაცი „ღმერთის ჩანაფიქრი“, მაგრამ სამყარო მას ვერ ცნობს. განსხვავება: მერსო გულგრილია, ნაგელი ცხელია — ეს ცხელი გაუცხოებაა, რომელსაც მე-20 საუკუნემ დაიკავა დოსტოევსკიდან, ჰამსუნიდან.

ორეულობის ფსიქოლოგია

წიგნის ფილოსოფიური ცენტრი არის ნაგელის და ემწუთას ორეულობა. ისინი არიან ერთი სულიერი კომპლექსის ორი ნახევარი:

ნაგელი — ცხადი „სიგიჟე“, ცხელი ექსცენტრიულობა, ცნობიერი პროვოკაცია; მაგრამ შინაგანად ჭეშმარიტების მაძიებელი.
ემწუთა — ცხადი „სიწმინდე“, საცოდავი უმწეობა, საზოგადოების თანაგრძნობის ობიექტი; მაგრამ შინაგანად ბოროტი მანიპულატორი.

ნაგელი ერთადერთია, ვინც ემწუთას ნამდვილ სახეს ხედავს: „გულის სიღრმეში აშკარად ვგრძნობ, ნამდვილი არამზადა ხართ.“ იუნგიანული თვალსაზრისით, ეს არის ჩრდილის ცნობიერი დანახვის მომენტი — ნაგელი იცის, რომ ემწუთა მისი საკუთარი ფარული „ცუდი მეა“, რომელიც საზოგადოებაში სიწმინდის ნიღაბს იცვამს. შხამის წყლად ჩანაცვლება — ეს ეპიზოდი ფსიქოლოგიურად ცენტრალურია: ემწუთა (ორეული) ნაგელის სიკვდილს ხელს უწყობს არა ფიზიკური მკვლელობით, არამედ საკუთარი სიცოცხლის უფლების ჩამორთმევით. ნაგელი ვერ ცოცხლობს სამყაროში, სადაც მისი ორეული ცოცხლობს.

პერსონაჟები როგორც არქეტიპები

იოჰან ნილსენ ნაგელი — უცნობი, რომელიც საკუთარ თავს ქმნის

ნაგელი არის მოდერნისტული ანტი-გმირის წინაპარი. მასში ერთიანდება:

დოსტოევსკის მიწისქვეშა კაცი — პარადოქსული, ირაციონალური, მორალურად ამბივალენტური.
ნიცშეანური „თავისუფალი სული“ — მეამბოხე დიდი ავტორიტეტების წინააღმდეგ.
იუნგიანური შინაგანი ჩრდილი, რომელიც გარეთ გამოვიდა — პერსონა დაშლილი (კარლ იუნგი).

ის ახორციელებს მოდერნისტული გმირის ცენტრალურ მოქმედებას: აშენებს ცრუ ფასადს (ვიოლინო, მილიონი, ფეიკ ტელეგრამი) და ამავდროულად ცხადად აღიარებს ამ ფასადის ცრუობას. ეს არის ფსიქოლოგიური პარადოქსი, რომელსაც დოსტოევსკი „მიწისქვეშეთიდან ჩანაწერებში“ ახორციელებდა და რომელიც შემდგომში კაფკას „K.“-ს, კამიუს მერსოს, მუზილის ულრიხს ახასიათებდა.

ემწუთა (გრეგორდი) — ფარული ბოროტების არქეტიპი

ემწუთა არის საზოგადოებრივი „წმინდა ცოდვილის“ არქეტიპი. ის არის კოლექტიური ჩრდილი: ქალაქი მას იცავს თანაგრძნობით, მაგრამ ნაგელი, რომელიც ჩრდილს ცნობიერად ხედავს, მისი ფარული რეალობის დიაგნოზს სვამს.

მისი ფუნქცია რომანში არის ანტი-ორეული — ცრუ მოკრძალების ფიგურა, რომელიც ნაგელის „ცრუ ამპარტავნებას“ სარკისებურად უპირისპირდება. ორივე ცრუ ფასადს ატარებს, ორივე საზოგადოებას ატყუებს — ოღონდ ერთი ცხადად, მეორე ფარულად.

დაგნი შელანდი — მიუწვდომელი ბურჟუაზიული იდეალი

დაგნი არის კონვენციური ქალური იდეალი, რომელიც არაკონვენციური მამაკაცის ძალას ვერ იტანს. ის დანიშნულია ლეიტენანტზე, მაგრამ მას „აკვირდება“ სიკვდილებით: ჯერ კარლსენის (თეოლოგის) თვითმკვლელობა, მერე ნაგელისა. ის არის „ფატალური ქალი“ თავისდაუნებურად — არა ქმედებით, არამედ არსებობით. მისი ფინალური შოკი, როცა აცნობიერებს, რომ ნაგელი მართალი იყო ემწუთაზე, არის მისი ცნობიერების აღდგომის მომენტი — ძალიან გვიან.

მარტა გუდე — ცრუ ხსნის ფიგურა

მარტა არის ნაგელის მცდელობა „ქვემოდან“ იპოვოს ხსნა, მას შემდეგ რაც „ზემოდან“ (დაგნი) წააგო. ის ბიბლიური „მარიამ-მაგდალინელის“ ექოა — მოკრძალებული, ღარიბი, ქრისტე-ფიგურის მხსნელი. მაგრამ საზოგადოება ეს სცენარი არ ახერხებს: მარტას ემწუთა აცდუნებს და ნაგელი მარტო რჩება.

ექიმი სტენერსენი — რაციონალური ბურჟუა

ექიმი არის ლიბერალური, პროგრესული, რაციონალური ინტელექტუალი — ტოლსტოის და გლადსტონის თაყვანისმცემელი. ნაგელი მას ფილოსოფიურად სძლევს, მაგრამ სტენერსენი პრაქტიკულად იმარჯვებს: მისი საზოგადოება რჩება, ნაგელი იღუპება.

სიმბოლიკა

სიმბოლო	მნიშვნელობა	ციტატა
ყვითელი პიჯაკი	ექსცენტრიულობა, „სიგიჟის“ ნიშანი, საზოგადოებისგან გამოყოფა	„გემბანზე… ყვითელ პიჯაკსა და თეთრ ხავერდის ქუდში გამოწყობილი მამაკაცი…“
რკინის ბეჭედი	სიცოცხლის თილისმა; როცა იკარგება — კარგავს სიცოცხლის სურვილსაც	„თითზე ყოველთვის უბრალო ლითონის ბეჭედს ატარებდა.“
ვიოლინოს ბუდე	სიყალბე, მისტიფიკაცია, ადამიანური პერსონის სიცარიელე	„მხოლოდ ჭუჭყიანი ტანსაცმლის, ქაღალდებისა და საწერკალმების მეტი არაფერი აღმოჩნდა. ვიოლინო არსად იყო.“
შხამი → წყალი	უკანასკნელი დამცირება; სიკვდილის უფლების ჩამორთმევა	„ვიფიქრე, რომ შესაძლოა თქვენ…“
ფეიკ ტელეგრამი	საკუთარი თავის ავტორობა; ფიქციის ცოცხალი აქტი	—
ზღვა (ფინალში)	მოდერნისტული შეგნებული დაკარგვა; უცნობი კაცის ბუნებრივი სახლი	—
ივნისი / აპრილი	სიცოცხლე vs სიკვდილი; საწყისი ნათელი და ფინალი სიბნელე	—

ფილოსოფიური დებატი

რომანის ცენტრში ინტელექტუალური დუელია:

ექიმი სტენერსენი — ლიბერალური რაციონალიზმი: მორალი, პროგრესი, კულტი („დიდი ადამიანები“: ტოლსტოი, იბსენი, გლადსტონი).
ნაგელი — ირაციონალისტური ინდივიდუალიზმი: „ყველას აქვს საკუთარი ძროხის ზანზალაკი, რომლისაც სწამს და რომელზეც ლოცულობს.“

ინტელექტუალურად ნაგელი იმარჯვებს — ექიმი მხოლოდ ბრაზობს. მაგრამ სოციალურად საზოგადოება იმარჯვებს: ნაგელი საკუთარ მსოფლმხედველობას ვერ უძლებს და თავს იკლავს. ეს არის ტრაგიკული პარადოქსი ჰამსუნის რომანის ცენტრში: მართლა რომ ხედავ სამყაროს სიმართლეს, ვერ ცოცხლობ მასში.

მაგრამ — და ეს კრიტიკულია — ნაგელი ფინალში გამართლებულია. დაგნი და მარტა პოსტ-ფაქტუმ აცნობიერებენ, რომ მისი ინტუიცია ემწუთაზე სწორი იყო. ფიზიკური მარცხი ≠ ეპისტემოლოგიური მარცხი.

ჰორიზონტალური კავშირები

ლიტერატურა

ფიოდორ დოსტოევსკი — „ჩანაწერები მიწისქვეშეთიდან“ (1864) არის „საიდუმლოებათა“ პირდაპირი წინამორბედი. ნაგელი არის მიწისქვეშა კაცი გარეთ გამოსული — ქალაქში ჩამოსული, ქალის დევნის მსურველი, ფარისევლობის ცხადი ამხელი. ორივე ხმა ირონიულად აღიარებს საკუთარ სიყალბეს. დოსტოევსკის გავლენა თავად ჰამსუნმა დაადასტურა.
ფრანც კაფკა — „უცნობი კაცის“ კოშმარული ზრდა. ემწუთა-ნაგელის ორეულობა კაფკას „ჯოზეფ კ.“-სი ან „გრეგორ სამზას“ წინამორბედია.
ალბერ კამიუ — „უცხო“ (1942). მერსოს ფრაზა „ღმერთის ჩანაფიქრი ვარ“ პირდაპირ ჰამსუნიდან მოდის.
ერნესტ ჰემინგუეი — ადრეულ რომანებში („მზეც ამოდის“) არის ნაგელისეული ნიჰილიზმის ფრაგმენტები.
ედგარ ალან პო — „უილიამ უილსონი“, „ხანდაზმული“ — ორეულობის კლასიკური ტექსტები.
რობერტ ლუის სტივენსონი — „დოქტორ ჯეკილი და მისტერ ჰაიდი“ (1886) — ორეულობის ვიქტორიანული პოპულარული ვერსია.
ე.თ.ა. ჰოფმანი — „ბიძა ოტმარის მოთხრობები“, გერმანული რომანტიკის ორეულობა.
ჰერმან ჰესე — „დემიანი“, „სტეპური მგელი“ — ნაგელის ფილოსოფიური მემკვიდრეობა XX საუკუნეში.
აუგუსტ სტრინდბერგი — თანადროული სკანდინავი ფსიქოლოგიური დრამის ოსტატი.

ფილოსოფია

ფრიდრიხ ნიცშე — ნაგელის „დიდი ადამიანების“ კრიტიკა („ტოლსტოი სულელი ფილოსოფოსია“) არის ნიცშეანური მანიფესტი. „ძროხის ზანზალაკი“ = „ყველა რწმენა არის ფანტომი“.
სიორენ კირკეგორი — ნაგელის ფსიქოლოგიური შიში და სასოწარკვეთა (Angest) კირკეგორის ტრადიციიდან მოდის.
ეგზისტენციალიზმი — ნაგელი ადრეული ეგზისტენციალისტური ფიგურა: შიში, უცხოობა, ფარისევლობის კრიტიკა.
ნიჰილიზმი — ფსიქოლოგიური, არა მეტაფიზიკური. ნაგელი არ ამბობს „ღმერთი არ არსებობს“ — ის ამბობს „მე არ შემიძლია ამ ფარისევლობას შორის ცხოვრება“.

ფსიქოლოგია

კარლ იუნგი — ჩრდილი: ემწუთა არის ქალაქის კოლექტიური ჩრდილი, რომელიც საზოგადოებას თანაგრძნობით ამოდგამს. ნაგელი ერთადერთია, ვინც ჩრდილს ცნობიერად ხედავს — და სწორედ ამიტომ იღუპება. ორეული კლასიკური კონფიგურაცია: გმირი ხედავს საკუთარ ჩრდილს გარეთ და ვერ ეთანხმება მას.
ოტო რანკი — „ორეული“ (Der Doppelgänger, 1914) — ფსიქოანალიტიკური კლასიკა, რომელიც ზუსტად ნაგელისა და ემწუთას ტიპის კონფლიქტს აანალიზებს.
ზიგმუნდ ფროიდი — „Das Unheimliche“ (1919) — უცნაურის, ორეულის ფსიქოანალიზი.
R. D. Laing — „გახლეჩილი მე“ (1960) — ფსიქოზის ფენომენოლოგია. ნაგელი კლინიკურად შეიძლება შეფასდეს როგორც პიროვნების ფრაგმენტაცია.

კინემატოგრაფია

„ტაქსის მძღოლი“ (1976, მ. სკორსეზე) — ტრევის ბიკლი არის ამერიკული ნაგელი: უცნობი კაცი ქალაქში, „ჭეშმარიტების ხმა“, რომელსაც ძალადობა მიდის. ფაქტიურად დერნარდ ჰერმანის მუსიკის ქვეშ ნაგელის სცენები ერთნაირად გამოიყურებოდა.
„სტალკერი“ (ანდრეი ტარკოვსკი, 1979) — „უცნობი კაცი“ რომელსაც სხვა კაცები საცდელად მიჰყავს.
„პერსონა“ (ბერგმანი, 1966) — ორეულობის ფსიქოლოგიური კვლევა.
„თეთრი ლენტი“ (ჰანეკე, 2009) — პატარა ქალაქში ფარული ბოროტება, რომელსაც მხოლოდ რამდენიმე ადამიანი ხედავს.
„ორეული“ (Enemy, 2013, დენი ვილნევი; Dostoevsky’s Double-ის ადაპტაცია).
„რიცხვი ცხრა“, „დეტექტივი“ (True Detective season 1) — რასტ კოული არის ნაგელის მემკვიდრე: ფილოსოფიური ნიჰილისტი, რომელიც ფარულ ბოროტებას ხედავს.

რელიგია

ქრისტიანული ფარისევლობის კრიტიკა — ემწუთა „ღმერთს მოწმედ“ იწოდებს, მაგრამ ის არის „წმინდა ცოდვილი“ — შეკიდული რელიგიური კატეგორია.
სუფი „მეჯნუნი“ — აღმოსავლური „ღმერთისთვის სიგიჟე“ — ნაგელის ფიგურის პარალელი. ის სამყაროში „უცხოა“, რადგან „ღმერთის ჩანაფიქრია“.

ვერტიკალური ჯაჭვი

წინამორბედები:

ედგარ ალან პო, „უილიამ უილსონი“ (1839) — ორეულობის პირველი მოდერნისტული ტექსტი.
ფიოდორ დოსტოევსკი, „ორეული“ (1846), „ჩანაწერები მიწისქვეშეთიდან“ (1864), „დანაშაული და სასჯელი“ (1866).
სიორენ კირკეგორი — ფსიქოლოგიური შიშის ფილოსოფია.
რობერტ ლუის სტივენსონი, „ჯეკილი და ჰაიდი“ (1886).
კნუტ ჰამსუნი, „შიმშილი“ (1890) — ჰამსუნის საკუთარი წინამორბედი.

მემკვიდრეები:

ფრანც კაფკა — „პროცესი“ (1925), „სასახლე“, „ნოველი“.
ალბერ კამიუ — „უცხო“ (1942), „დაცემა“ (1956).
ჰერმან ჰესე — „დემიანი“ (1919), „სტეპური მგელი“ (1927).
ლუიჯი პირანდელო — „ერთი, არავინ და ასი ათასი“ (1926).
ვლადიმერ ნაბოკოვი — „განკითხვა“ (1934), „მიდრეკილი ცხოვრება“.
ხოსე სარამაგო — „ორეული“ (2002).
კინო: „ტაქსის მძღოლი“, „პერსონა“, „ორეული“ (Enemy), „True Detective“ S1.

„საიდუმლოებანი“ არის წიგნი, სადაც ნორვეგიული პროვინციული ცხოვრების ფონზე იშლება მოდერნიზმის ერთი ფუნდამენტური დრამა: უცხო კაცის დრამა, რომელიც საკუთარ ორეულს ცნობიერად ხედავს და სწორედ ამიტომ ვერ გადარჩება. მე-20 საუკუნის ლიტერატურის ყველაზე ცენტრალური ფიგურები — მიწისქვეშა კაცი, მერსო, ჯოზეფ კ., ტრევის ბიკლი — ყველა ნაგელის მემკვიდრეა.

კულტურული მატრიცა

ნავიგატორი

საიდუმლოებანი