სიკვდილი ვენეციაში

სიკვდილი ვენეციაში (1912)

ავტორი: თომას მანი · 1912

სიუჟეტის მოკლე თხრობა

გუსტავ ფონ აშენბახი — ძალიან ცნობილი, ასაკში შესული, პედანტი და ზედმეტად დისციპლინირებული გერმანელი მწერალი. მთელი ცხოვრება ემოციების, ვნებების ჩახშობასა და დაუღალავ შრომას მიუძღვნა. ერთ დღეს, სასაფლაოსთან უცნაურ მოგზაურის იერის მქონე კაცს ხედავს და მასში იღვიძებს შორეული ქვეყნებისკენ გამგზავრების ირაციონალური სურვილი.

ის მიემგზავრება ვენეციაში. სასტუმროში ხედავს თოთხმეტიოდე წლის პოლონელ ბიჭს, ტაძიოს — სრულყოფილი სილამაზის განსახიერებას. ჯერ აშენბახი თავს ატყუებს, თითქოს ეს პლატონური ესთეტიკური ტკბობაა, მაგრამ დრო გადის და ეს „აღფრთოვანება” მძიმე, დესტრუქციულ ვნებად იქცევა.

პარალელურად ქალაქში აზიური ქოლერა ვრცელდება. აშენბახი იგებს სიმართლეს, მაგრამ ტაძიოს ოჯახს არ აფრთხილებს — ურჩევნია, თვითონაც მოკვდეს, ოღონდ ბიჭი მისი თვალთახედვის არედან არ გაქრეს. მწერალი თმას იღებავს, მაკიაჟს იკეთებს, ღირსებას კარგავს. ფინალში ეპიდემიით დაავადებული აშენბახი სანაპიროზე ზის, ტაძიო ზღვისკენ მიდის და „შორეთისკენ” მიანიშნებს ხელით. აშენბახი იქვე კვდება.

---

ფილოსოფიური ბირთვი

ნაწარმოების ფილოსოფიური ბირთვი — აპოლონურისა და დიონისურის (ნიცშეს ტერმინებით) ჭიდილი ხელოვანის სულში. აშენბახი — აპოლონური წესრიგის კაცი — მთელი ცხოვრება თრგუნავს ინსტინქტებს. დათრგუნული დიონისური ძალა ბრუნდება სილამაზის ობსესიის სახით და ანადგურებს მას.

„ვინ ამოხსნის ხელოვანის ცხოვრების არსსა და რაობას! ვინ გაიგებს, როგორ მჭიდროდ არის მასში არაცნობიერად შერწყმული დისციპლინა და აღვირახსნილობა!”

„მარტოობა წარმოშობს ორიგინალურს, თამამს, შემაცბუნებლად მშვენიერს – პოეზიას. მაგრამ იგი აძლევს დასაბამს აგრეთვე ყოველივე უკუღმართს, შეუსაბამოს, აბსურდულსა და დაუშვებელს.”

პლატონური სილამაზის თეორია ირონიულადაა გამოყენებული: აშენბახი ცდილობს ვნება ფილოსოფიურად გაამართლოს, მაგრამ „სილამაზის გზა” მას არა სულისკენ, არამედ უფსკრულისკენ მიაქანებს.

პერსონაჟები როგორც არქეტიპები

პერსონაჟი	არქეტიპი	არსი
აშენბახი	პერსონა	დისციპლინის ფასადი, რომლის მიღმა იმალება დათრგუნული ჩრდილი
ტაძიო	ფსიქაგოგი / ჰერმესი	სილამაზის არამიწიერი ხატი, სულების გამცილებელი; არა ადამიანი, არამედ სიმბოლო
უცნობი მაცნეები	თანატოსის მაცნეები	სიკვდილის ოთხი გამოვლინება — სასაფლაოს კაცი, ცრუ ყმაწვილი, გონდოლიერი, ქუჩის მუსიკოსი

სიმბოლიკა

სიმბოლო	მნიშვნელობა	ციტატა
ვენეცია	გარეგნული სილამაზე და შინაგანი ხრწნა	„ფარისეველი და საეჭვო ლამაზმანი, ნახევრად ზღაპარი და ნახევრად მახე”
გონდოლა	კუბო, ხარონის ნავი	„ისე შავია, როგორც არც ერთი სხვა საგანი, კუბოს გარდა… მოგვაგონებს თავად სიკვდილს”
ქოლერა	მორალური დეგრადაციის ფიზიკური მანიფესტაცია	„ვნება, ისევე როგორც ბოროტმოქმედება, ვერ ეგუება მდგრად წესრიგსა…“
დიონისური სიზმარი	კოლექტიური არაცნობიერის შემოჭრა	„და მისმა სულმა იგემა სიძვა და დამღუპველი გახელებაც იწვნია”

ჰორიზონტალური კავშირები

• ლიტერატურა: ფიოდორ დოსტოევსკი — დათრგუნული ინსტინქტის თემა; ფრანც კაფკა — გარდასახვის, ინდივიდის დაშლის მოტივი; კამიუს „ჭირი” — ეპიდემია, როგორც მორალური ტესტი
• ფილოსოფია: ფრიდრიხ ნიცშე — „ტრაგედიის დაბადება” (აპოლონური/დიონისური); პლატონის „ფედროსი” — სილამაზისა და ეროსის ფილოსოფია; არტურ შოპენჰაუერი — ნირვანისკენ ლტოლვა
• ფსიქოლოგია: ზიგმუნდ ფროიდი — დათრგუნული ლიბიდოს დაბრუნება; კარლ იუნგი — ჩრდილის ინტეგრაციის მარცხი
• კინემატოგრაფია: ლუკინო ვისკონტის „სიკვდილი ვენეციაში” (1971) — გუსტავ მალერის მუსიკით; დარენ არონოფსკის „შავი გედი” (2010) — აპოლონურისა და დიონისურის ჭიდილი ბალეტში

ვერტიკალური ჯაჭვი

წინამორბედი: პლატონის „ფედროსი” → ოსკარ უაილდის „დორიან გრეის სურათი” (1890) — სილამაზისა და მორალური დეგრადაციის კავშირი

ეს წიგნი (1912): ხელოვანის მორალური კრახი სილამაზისა და ვნების წინაშე

მემკვიდრე: ვლადიმერ ნაბოკოვის „ლოლიტა” (1955) — ობსესიური სიყვარული, რომელიც ანადგურებს → იან მაკიუენი „ამსტერდამი” (1998)