კულტურული მატრიცა

ევქარისტიული ზიარება და სამყარო

7 წთ კითხვა

ევქარისტიული ზიარება და სამყარო (2011)

ავტორი: იოანე ზიზიულასი · 2011 · ორიგინალი: The Eucharistic Communion and the World

არგუმენტის მოკლე შეჯამება

წიგნის ცენტრალური თეზისია, რომ ევქარისტია არ არის უბრალოდ წარსული მოვლენის ისტორიული გახსენება, არამედ იგი არის ღვთის სასუფევლის, ანუ მომავლის (ესქატონის) ისტორიაში შემოჭრა სულიწმიდის მოქმედებით. შესაბამისად, ევქარისტია ქმნის ეკლესიას, სადაც ქრისტეს სხეულში მრავალი ხდება ერთი, ხოლო ადამიანი ევლინება სამყაროს არა როგორც მისი მფლობელი, არამედ როგორც შექმნილის მღვდელი (priest of creation).

ზიზიულასი პასუხობს დასავლურ (რომაულ-კათოლიკურ და პროტესტანტულ) სქოლასტიკურ ტრადიციას, რომელმაც ევქარისტია ეკლესიოლოგიისგან გამიჯნა, აქცია იგი ინდივიდუალური მადლის მიღების ერთ-ერთ ობიექტურ საშუალებად (sacrament) და მისი აქცენტი მხოლოდ ქრისტეს წარსულ მსხვერპლზე გადაიტანა, რითაც დაიკარგა ევქარისტიის პნევმატოლოგიური, ესქატოლოგიური და კოსმიური განზომილებები.

თეზისის “გულისცემა”: ევქარისტია არის არა წარსულის, არამედ მომავალი სასუფევლის ხატი, ხოლო ეკლესია ევქარისტიით ყალიბდება.

“The divine liturgy is an image of the kingdom of God, an image of the last times.” (p. 39) (საღმრთო ლიტურგია არის ღვთის სასუფევლის ხატი, უკანასკნელი ჟამის ხატი.)

წიგნი (ესეების კრებული) იწყება ახალი აღთქმის (პავლესა და იოანეს) ტექსტების ანალიზით, შემდეგ გადადის ადრექრისტიანულ და პატრისტიკულ ლიტურგიკულ პრაქტიკაზე, აყალიბებს ევქარისტიული ეკლესიოლოგიის პრინციპებს და, საბოლოოდ, ამ ეკლესიოლოგიაზე დაყრდნობით ავითარებს ეკოლოგიურ და კოსმოლოგიურ ხედვას — ადამიანის, როგორც ქმნილების მღვდლის კონცეფციას.

ძირითადი თეოლოგიური ცნებები

ἔσχατον (ესქატონი — უკანასკნელი ჟამი)

ზიზიულასისთვის ესქატონი არ არის ისტორიის ქრონოლოგიური დასასრული, არამედ ევქარისტიის ნამდვილი მიზეზი. ტრადიციული მიზეზ-შედეგობრივი კავშირის ნაცვლად, სადაც წარსული განსაზღვრავს აწმყოს, ზიზიულასი მაქსიმე აღმსარებელზე დაყრდნობით ამტკიცებს, რომ მომავალი (ესქატონი) განსაზღვრავს ევქარისტიულ რეალობას.

“The truth is the state of things to come.” (p. 44) (ჭეშმარიტება არის მომავალ საგანთა მდგომარეობა.)

ἀνάμνησις (ანამნეზისი — გახსენება)

ევქარისტიული ანამნეზისი არ არის მხოლოდ წარსულის ფსიქოლოგიური გახსენება, არამედ სულიწმიდის მეშვეობით ქრისტეს ობიექტური პიროვნული დასწრება და მომავლის (მეორედ მოსვლის) რეალიზება აწმყოში.

ἐπίκλησις (ეპიკლეზისი — სულიწმიდის მოწვევა)

ევქარისტიის საფუძველი. დასავლური თეოლოგიისგან განსხვავებით, რომელიც დაწესების სიტყვებზე აკეთებს აქცენტს, ზიზიულასი ეპიკლეზისს მიიჩნევს იმ ესქატოლოგიურ აქტად, რომელსაც სასუფეველი შემოაქვს ისტორიაში.

“The eucharistic remembrance is inconceivable apart from the eucharistic epiclesis.” (p. 8) (ევქარისტიული გახსენება წარმოუდგენელია ევქარისტიული ეპიკლეზისის გარეშე.)

κοινωνία (კინონია — ზიარება)

ევქარისტია არის სულიწმიდის კინონია. “The eucharist, being communion, cannot be simply a horizontal communion” (p. 35). კინონია აქცევს ინდივიდების ჯგუფს ქრისტეს ერთ სხეულად — მრავალი ხდება ერთი.

totus Christus (მთლიანი ქრისტე)

ავგუსტინესეული ტერმინი, რომელსაც ზიზიულასი იყენებს ქრისტესა და ეკლესიის განუყოფლობის საჩვენებლად. ქრისტე ევქარისტიაში არ არის მხოლოდ ინდივიდუალური სხეული, არამედ სხეული, რომელიც მოიცავს “მრავალს” — მთელ მის ეკლესიას.

σύναξις (სინაქსისი — შეკრება)

გაფანტული ღვთის ხალხის შეკრება ერთ ადგილას (epi to auto). ეს არის ეკლესიოლოგიური მოვლენა: ადგილობრივი კრება, შეკრებილი ეპისკოპოსის გარშემო, არის კათოლიკე ეკლესია.

Priest of creation (შექმნილის მღვდელი)

წიგნის ცენტრალური ანთროპოლოგიური ცნება. ადამიანი არ არის სამყაროს მფლობელი (proprietor) ან მხოლოდ მნე/მმართველი (steward), არამედ მღვდელი, რომელიც მატერიალურ სამყაროს იღებს თავის ხელში და ევქარისტიულად სწირავს უკან შემოქმედს.

“We are all born priests, and unless we remain so throughout our lives we are bound to suffer the ecological consequences we are now experiencing.” (p. 141) (ჩვენ ყველანი მღვდლებად ვიბადებით, და თუ ასეთებად არ დავრჩებით მთელი ჩვენი ცხოვრების განმავლობაში, განწირულნი ვართ განვიცადოთ ის ეკოლოგიური შედეგები, რომლებსაც ახლა ვიმკით.)

არგუმენტის არქიტექტურა

  1. ბიბლიური ეგზეგეზი — საიდუმლო სერობა და პასექი, რათა დამტკიცდეს, რომ ევქარისტია თავიდანვე ესქატოლოგიური სუფრა იყო და არა უბრალოდ მსხვერპლის სიმბოლო.
  2. ეკლესიოლოგიური არგუმენტი — 1 კორინთელთა მიმართ ეპისტოლეზე დაყრდნობით: ევქარისტიული კრებული არის თავად ეკლესია. “მრავალი” ხდება “ერთი”.
  3. პატრისტიკული საფუძველი — წმ. მაქსიმე, წმ. იგნატი, წმ. ირინეოსი: ლიტურგიის კოსმიური და ონტოლოგიური განზომილებები. წმ. მაქსიმეს სქოლიოებზე დაყრდნობით, ავტორი ანგრევს პლატონურ მიზეზ-შედეგობრიობას და აყალიბებს ონტოლოგიას, სადაც მომავალი განსაზღვრავს აწმყოს.
  4. ყველაზე ძლიერი ნაბიჯი — ევქარისტიულ ეკლესიოლოგიას პირდაპირ უკავშირებს თანამედროვე ეკოლოგიურ კრიზისს და ქმნის “შექმნილის მღვდლის” პარადიგმას, რომელიც ანაცვლებს განმანათლებლობისა და კალვინიზმის დომინანტურ (utilitarian) მოდელებს.

დოგმატური დაშვება: სამყარო შექმნილია არაფრისგან (creatio ex nihilo) და ბუნებრივად მიდრეკილია სიკვდილისკენ, თუ ადამიანი მას ღმერთს არ დაუკავშირებს.

საკვანძო ციტატები

“The Church constitutes the Eucharist while being constituted by it.” (p. 105) (ეკლესია აყალიბებს ევქარისტიას, იმავდროულად, როცა თავად ყალიბდება მის მიერ.)

“The eucharist is the most historical act of the church; it is the sanctification of time and of memory to the point of bringing them both into the very life and love of God.” (p. 34) (ევქარისტია ეკლესიის ყველაზე ისტორიული აქტია; ეს არის დროისა და მეხსიერების განწმენდა იმ წერტილამდე, რომ ორივე ღვთის რეალურ ცხოვრებასა და სიყვარულში შეჰყავს.)

“The Eucharist is the result of the Kingdom which is to come.” (p. 45) (ევქარისტია არის იმ სასუფევლის შედეგი, რომელიც უნდა მოვიდეს.)

“The ‘many’ — dispersed and divided — become ‘one’ in the eucharist because it partakes of a ‘single bread’.” (p. 17) (ევქარისტიაში გაფანტული და დაყოფილი „მრავალი” ხდება „ერთი”, რადგან ის ეზიარება „ერთ პურს”.)

“The liturgy is the most positive and active acceptance of the world and creation.” (p. 125) (ლიტურგია არის სამყაროსა და ქმნილების ყველაზე პოზიტიური და აქტიური მიღება.)

“The eschatological character of the eucharist does not attenuate but rather intensifies the struggle against the evil which surrounds us…” (p. 80) (ევქარისტიის ესქატოლოგიური ხასიათი კი არ ასუსტებს, არამედ უფრო აძლიერებს ჩვენ გარშემო არსებულ ბოროტებასთან ბრძოლას…)

“Creation taken in itself… constitutes an entity surrounded and conditioned by nothing. It came from nothing and will return to nothing.” (p. 159–160) (ქმნილება თავისთავად… წარმოადგენს ერთობას, რომელიც გარშემორტყმული და განპირობებულია არაფრით. ის მოვიდა არაფრისგან და დაუბრუნდება არაფერს.)

სისტემური განზომილებები

  • ტრიადოლოგია: ევქარისტია ტრიადოლოგიური მოვლენაა. მამა — შემოქმედი და ძღვნის მიმღები; ძე (ქრისტე) — მღვდელმთავარი და მსხვერპლი, “the one who incorporates the many”; სულიწმიდა — ეპიკლეზისის შემსრულებელი, ისტორიაში შემოაქვს ესქატონი.
  • ქრისტოლოგია: ქრისტე არის totus Christus (მთლიანი ქრისტე) და კორპორატიული “კაცის ძე”. მისი განკაცება და მსხვერპლი არ სრულდება გოლგოთაზე — გრძელდება ევქარისტიაში. ქრისტე არის ჭეშმარიტი “მეორე ადამი” და ქმნილების მღვდელი.
  • ანთროპოლოგია: ადამიანი განისაზღვრება არა გონებით (reason), არამედ როგორც პიროვნება (personhood) და შექმნილის მღვდელი. იგი დაჯილდოებულია აბსოლუტური თავისუფლებით (ღვთის ხატით), რათა შექმნილი სამყარო ღმერთს დაუკავშიროს. დაცემა (Fall) იყო ამ თავისუფლების მითვისება ეგოცენტრული მიზნებისთვის.
  • ეკლესიოლოგია: ეკლესია არის ქრისტეს სხეული და ევქარისტიული კრება. ადგილობრივი კრება (ეპისკოპოსით, მღვდლებით, დიაკვნებით, ერისკაცებით) წარმოადგენს სრულ კათოლიკე ეკლესიას. ეკლესია გამოხატავს ონტოლოგიურ სხვაობას (otherness) და კინონიას.
  • ესქატოლოგია: ესქატოლოგია არ არის ისტორიის დასასრული, არამედ ეკლესიის საწყისი და ევქარისტიის ონტოლოგიური საფუძველი. ევქარისტია არის ღვთის სასუფევლის წინასწარი განცდა (foretaste).

პატრისტიკული წყაროები

  • იგნატი ანტიოქიელი — ევქარისტიული ეკლესიოლოგიის მამამთავარი. “Wherever the bishop would appear there should the multitude… also appear, just as wherever is Jesus Christ, there is also the catholic church” (p. 100)
  • მაქსიმე აღმსარებელი — ესქატოლოგიურ-ლიტურგიკული ხედვა; დიონისე არეოპაგელის სქოლიოები; “ძველი აღთქმა — ჩრდილი, ახალი — ხატი, ჭეშმარიტება — მომავალში”
  • ირინეოს ლიონელი — ანტი-გნოსტიკური, მატერიალური ქმნილების დამდასტურებელი თეოლოგია; დაცემა როგორც ზრდის პროცესში დაშვებული შეცდომა (p. 170)
  • ბასილი დიდი — კვირა დღის (მერვე დღის) ესქატოლოგიური ბუნება, “On the Holy Spirit”

პოლემიკა

თეოლოგიურ დონეზე:

  • დასავლური სქოლასტიკა — დაყო ქრისტეს სხეული, ეკლესიის სხეული და ევქარისტიის სხეული (p. 102)
  • დასავლურ-ავგუსტინიანური ხედვა — “კათოლიკე ეკლესია” გეოგრაფიულ/უნივერსალისტურ ცნებად გახადა ადგილობრივი ევქარისტიული კრებულის ნაცვლად (p. 101)
  • პროტესტანტიზმი და კალვინიზმი — წაახალისეს ბუნებაზე ბატონობის (dominion) ეთიკა და კაპიტალისტური ექსპლუატაცია (p. 133)
  • ნიკოლოზ აფანასიევი — ნაწილობრივი კრიტიკა “ევქარისტიული ეკლესიოლოგიის” ცალმხრივობისთვის (p. 103–104)

ფილოსოფიურ დონეზე:

  • პლატონიზმი და ანტიკური ბერძნული ფილოსოფია — უარყოფდა creatio ex nihilo-ს და სამყაროს მარადიულად მიიჩნევდა
  • განმანათლებლობა (დეკარტე, ბეკონი, კანტი) — ადამიანი აქცია “ბუნების ბატონად და მფლობელად” (p. 133)

ჰორიზონტალური კავშირები

✝️ თეოლოგიური ხაზი

🌍 ეკოლოგიური რეზონანსი

  • ფრენსის ბეკონი / რენე დეკარტე — “ბუნების ბატონები და მფლობელები”; ზიზიულასი სვამს “მღვდელს” მათი “მფლობელის” ნაცვლად
  • თანამედროვე ეკოლოგიური კრიზისი — ევქარისტიული ანთროპოლოგიის პრაქტიკული შედეგი: “priest of creation” vs. “exploiter”
  • გაუცხოება — ადამიანის გაუცხოება ბუნებისგან უბრუნდება მღვდლური მოწოდების უარყოფას

🧠 ფილოსოფიური დიალოგი

  • მარტინ ბუბერი — “მე-შენ” მიმართება; ევქარისტიული პიროვნება რეზონირებს ბუბერთან
  • მარტინ ჰაიდეგერი — “სიკვდილისკენ-ყოფნის” (Sein-zum-Tode) დაძლევა ევქარისტიაში ესქატონის შემოჭრით (p. 80)
  • რენე დეკარტე — Cogito ergo sum-ის ინდივიდუალიზმი, რომელსაც ევქარისტიული კინონია უპირისპირდება

🎬 კინემატოგრაფიული ექოები

ვერტიკალური ჯაჭვი

წინამორბედები:

უშუალო კონტექსტი:

მემკვიდრეები:

  • მართლმადიდებლური ეკო-თეოლოგია (მეთოდე აიერა, ელისაბედ თეოკრიტოფი)
  • ეკუმენური ინიციატივები კლიმატის კრიზისზე (კონსტანტინოპოლის საპატრიარქოს “მწვანე პატრიარქის” ხაზი — ბართლომე I)

გრაფის ხედი

უკუბმულები