კულტურული მატრიცა

მომავლის გახსენება

9 წთ კითხვა

მომავლის გახსენება: ესქატოლოგიური ონტოლოგიისკენ (2023)

ავტორი: იოანე ზიზიულასი · გამოცემა 2023 (პოსტჰუმური, რომის პაპი ფრანცისკეს წინასიტყვაობით) · ორიგინალი: Remembering the Future: Toward an Eschatological Ontology

არგუმენტის მოკლე შეჯამება

ზიზიულასის ცენტრალური თეზისი არის ონტოლოგიური რევოლუცია: ესქატოლოგია არ არის დოგმატიკის ბოლო დანართი სამყაროს აღსასრულის შესახებ, არამედ თავად ყოფიერების განმსაზღვრელი ფუნდამენტი. ქრისტიანული ჭეშმარიტება სათავეს იღებს არა წარსულში (დასაწყისში), არამედ მომავალში — ქრისტეში მომავალი სამეფოს ესქატოლოგიურ რეკაპიტულაციაში.

თეზისის “გულისცემა” ერთ ფრაზაშია თავმოყრილი:

“The future makes the past.” (მომავალი ქმნის წარსულს.)

ლოგიკური არქიტექტურა: სამყარო შექმნილია არაფრისგან (ex nihilo) — შესაბამისად მისი ბუნება მოკვდავია და თავად ვერ გამოიმუშავებს მარადიულობას. სამყაროს ყოფიერება ვერ დაეფუძნება მის წარსულს ან ბუნებას; ის დამოკიდებულია ესქატოლოგიურ მომავალზე, რომელიც ქრისტეს აღდგომისა და ევქარისტიის მეშვეობით ისტორიაში იჭრება. არგუმენტი გადადის ონტოლოგიიდან (ესქატოლოგია > პროტოლოგია), შემოქმედებაზე (ex nihilo > მარადიული იდეები), დროის ცნებაზე (მომავალი აქცევს აწმყოს აზრიანად), და ლიტურგიაზე (ევქარისტია როგორც მომავლის გახსენება, anamnesis of the future).

ზიზიულასის ფორმულირებით:

“Eschatology is not simply a doctrine; it is an orientation, a perspective, a mode of existence. Eschatology does not concern only the future; it affects our past as well as our present.” (ესქატოლოგია არ არის უბრალოდ დოქტრინა; ის არის ორიენტაცია, პერსპექტივა, არსებობის მოდუსი. ესქატოლოგია არ ეხება მხოლოდ მომავალს; ის მოქმედებს ჩვენს წარსულზე ისევე, როგორც ჩვენს აწმყოზე.)

ეს არის ავტორის magnum opus — ათწლეულების ძიების კულმინაცია, რომელიც სინთეზურად გვირგვინდება 1985 წლის “ყოფიერება როგორც ზიარების” პიროვნულ ონტოლოგიაში დამატებულ დროისა და მომავლის განზომილებას.

ძირითადი თეოლოგიური ცნებები

Anamnesis of the future — მომავლის გახსენება

ევქარისტიული აქტი, სადაც ეკლესია იხსენებს არა მხოლოდ წარსულ მოვლენებს (ჯვარცმა, აღდგომა), არამედ მომავალ მეორედ მოსვლასაც. ეს არის მომავლის ისტორიაში შემოჭრა.

“In the celebration of the Eucharist the ecclesial community remembers not only the past but also the future.”

ὑπόστασις — ჰიპოსტასი

პიროვნული ყოფიერების მოდუსი, რომელიც განსხვავდება არსისგან (ousia) და რომლის მეშვეობითაც ბუნება გადალახავს საკუთარ მოკვდავობას ურთიერთობის (communion) გზით.

“The essence is necessarily being (ὄν), but being (τὸ ὄν) is not necessarily essence.”

οὐσία — ოუსია (არსი)

ბუნება, რომელიც ex nihilo შექმნილობის გამო თავისთავად მიდრეკილია არარაობისკენ (nonbeing).

“Creation is in its nature mortal and, if left to itself, it is headed for eventual extinction.”

κοινωνία — კინონია (ზიარება)

ურთიერთობა, რომელიც აფუძნებს ნამდვილ ყოფიერებას. გვიანდელ ზიზიულასთან კინონია უკვე ესქატოლოგიური კატეგორიაა — “ზიარების ცხოვრება” არის ესქატოლოგიური ყოფიერების წესი.

θέωσις — თეოსისი (განღმრთობა)

სამყაროს ესქატოლოგიური ბედი — ქრისტეს სხეულში რეკაპიტულაცია და საღვთო ცხოვრებაში მონაწილეობა, რაც აძლევს სამყაროს ever-being-ს.

Eschatological Ontology — ესქატოლოგიური ონტოლოგია

ონტოლოგია, სადაც ყოველივეს მიზეზი და ჭეშმარიტება დევს მიზანში (telos), არა დასაწყისში (arche). ეს არის წიგნის ცენტრალური ცნებითი წვლილი.

Apophaticism of the “not yet”

ახალი, ესქატოლოგიური აპოფატიზმი: ვერ ვიცნობთ საგნებს ბოლომდე, სანამ არ დავინახავთ მათ ესქატოლოგიურ telos-ს. ეს განსხვავდება კლასიკური აპოფატიკისგან (ვლადიმერ ლოსკი), რომელიც ყურადღებას ამახვილებდა ღვთის არსის მიუწვდომლობაზე.

საკვანძო ციტატები

  1. “Eschatology is not simply a doctrine; it is an orientation, a perspective, a mode of existence.” — წიგნის გზავნილის ცენტრი.
  2. “The future makes the past.” — ავტორის ცენტრალური ფორმულა.
  3. “For Christian theology, the past is not understood and interpreted by being placed in the horizon of the present… but in that of the future.” — ჰერმენევტიკული რევოლუცია.
  4. “We need a new conception of time which would allow for the future to fill the ‘gap’ of the ‘now’.” — დროის ახალი ონტოლოგია.
  5. “The essence of the fall consists in humanity’s enslavement to the past, its exiling of the future to the domain of the unreal and denial of it having an ontological effect on existence.” — ცოდვითდაცემის ესქატოლოგიური რედეფინიცია: ცოდვა = მომავლის უარყოფა.
  6. “History needs the ‘breaking in’ of the future into its course in order to acquire an ontological content, a being without death.” — ისტორიის ონტოლოგიური საჭიროება.
  7. “By entering history, the Resurrection grants it being-without-death.” — აღდგომა როგორც ონტოლოგიური მოვლენა, არა მხოლოდ ისტორიული ფაქტი.
  8. “Death is not ‘annihilation’ (as Heidegger conceives it), but this does not remove it from the scheme of ‘being versus nonbeing’ (as Levinas suggests).” — ორმაგი პოლემიკა ჰაიდეგერთან და ლევინასთან.
  9. “The eschatological state of existence is a corporate way of being, a life of communion.” — ესქატოლოგიური ყოფიერების სოციალური ბუნება.
  10. “Love is the climax of all virtues because all virtues find in it their fulfilment, their τέλος.” — ეთიკა როგორც ესქატოლოგიის ფუნქცია.
  11. “To love a being is to say to him or her: You, you will not die.” — სიყვარულის ესქატოლოგიური განმარტება (გაბრიელ მარსელის ეხო).
  12. “Creation is in its nature mortal and, if left to itself, it is headed for eventual extinction.” — ex nihilo-ს ტრაგიკული გაგება.
  13. “The universe is adapted to man… a life-giving factor lies at the center of the whole machinery and design of the world.” — ანთროპიკული პრინციპის თეოლოგიური ვერსია.
  14. “God creates like an artist rather than a scientist.” — შემოქმედი როგორც ხელოვანი.
  15. “Theology that he has written on his knees, in expectation.” — პაპი ფრანცისკე წინასიტყვაობაში.

პოლემიკა — რამდენ ფრონტზე ილაშქრებს ავტორი

თეოლოგიური ფრონტები

  • დასავლური სქოლასტიკა (თომა აქვინელი) — ონტოლოგიას არსზე (ousia) აფუძნებს და საღვთო არსს პრიმატს ანიჭებს ჰიპოსტასზე. ზიზიულასი: ჰიპოსტასი ონტოლოგიურად წინ უძღვის არსს, ხოლო telos — arche-ს.
  • იურგენ მოლტმანი (Theologie der Hoffnung) — მოლტმანის ესქატოლოგია დაფუძნებულია დაპირებაზე (promise), რომელიც წარსულიდან მოდის. ზიზიულასი: “Moltmann’s building of eschatology on the ground of promise… does not allow him to conceive of a future that comes to us from outside history.” მომავალი უნდა იყოს მეტაისტორიული.
  • კარლ რანერი და ვოლფჰარტ პანენბერგი — კათოლიკური და პროტესტანტული ესქატოლოგიების კრიტიკა: ზედმეტი ფოკუსი წარსულის “განხორციელებაზე” (protology).
  • ვლადიმერ ლოსკი — გარკვეული კრიტიკა: ლოსკი ესქატოლოგიას უგულებელყოფს ღვთის ენერგიებზე ზედმეტი კონცენტრაციის გამო, ქრისტოლოგიის ხარჯზე.

ფილოსოფიური ფრონტები

  • ანტიკური ფილოსოფია (პლატონი, არისტოტელე) — “Greek thought was protological in its ontology.” ენტელექია = მიზანი ბუნებაშია ჩადებული; ზიზიულასისთვის მიზანი გარედან, მომავლიდან მოდის.
  • მარტინ ჰაიდეგერი — Sein-zum-Tode (ყოფნა-სიკვდილისკენ) ზიზიულასისთვის არის დაცემული ონტოლოგიის აღწერა. აღდგომა ცვლის თავად ონტოლოგიურ სქემას.
  • ემანუელ ლევინასი — ლევინასი ემიჯნებოდა ონტოლოგიას (“ტოტალიტარული”) ეთიკის სასარგებლოდ. ზიზიულასი: ესქატოლოგიური ონტოლოგია არ არის ტოტალიტარული, რადგან ეფუძნება პიროვნებას (hypostasis), არა უპიროვნო არსს.

ლიტურგიული და ეკლესიური განზომილება

ზიზიულასისთვის ესქატოლოგია არ არის აბსტრაქტული თეორია — ის იხსნება ლიტურგიაში, განსაკუთრებით ევქარისტიაში. ევქარისტიული ანამნეზისი (ἀνάμνησις) არის “მომავლის გახსენება” — ქრისტეს მეორედ მოსვლის მოხმობა და განცდა აწმყოში.

ეკლესია ევქარისტიაში არ არის “წარსულის მუზეუმი” — ის არის მომავალი სამეფოს ხატი (eikon), რომელიც აწმყოში შემოდის. იხ. ევქარისტიული ზიარება და სამყარო (წიგნი) და ლექციები ქრისტიანულ დოგმატიკაში (წიგნი) შედარებისთვის.

“მუხლმოყრილი აზროვნება”: პაპი ფრანცისკე ხაზს უსვამს, რომ ეს არის “theology written on his knees, in expectation” — ლოცვითი მოლოდინიდან გამოსული თეოლოგია.

ეპისტემოლოგია: ჭეშმარიტება განიცდება თემში (community). იკონური ონტოლოგია მოითხოვს ეკლესიურ გარემოს; ქრისტიანული ჭეშმარიტება არ არის ინდივიდის ინტელექტუალური ხედვა, ის არის თემის გამოცდილება.

პატრისტიკული წყაროები

ჰორიზონტალური კავშირები

⛪ რელიგია და თეოლოგია

🧠 ფილოსოფია

  • მარტინ ჰაიდეგერი — Sein-zum-Tode უპირისპირდება being-without-death-ს; აღდგომა ცვლის ონტოლოგიურ ფუნდამენტს
  • ემანუელ ლევინასი — “სხვა” და ეთიკა; ზიზიულასი აჩვენებს, რომ ონტოლოგია ესქატოლოგიურია, არა ტოტალიტარული
  • ჟან-პოლ სარტრი — “ჯოჯოხეთი სხვა ადამიანებია” vs. ესქატოლოგიური კინონია
  • ფრიდრიხ ნიცშე — “მარადიული დაბრუნება” (eternal return) არის ციკლური, პროტოლოგიური ონტოლოგიის უკიდურესი ფორმა; ზიზიულასი უპირისპირებს ესქატოლოგიურ ხაზოვნებას
  • გაბრიელ მარსელი — “გიყვარდეს არსება ნიშნავს უთხრა: შენ არ მოკვდები” — პირდაპირი ექო
  • ენრი ბერგსონი — durée (ხანგრძლივობა) კრიტიკულად გადააზრებული ესქატოლოგიურ დროში

🎭 ფსიქოლოგია

  • კარლ იუნგი — ინდივიდუაცია — იუნგის ფსიქოლოგიური telos (Self) რეზონანსშია თეოსისთან, თუმცა ზიზიულასისთვის telos ესქატოლოგიურია, არა არქეტიპული
  • გაუცხოება — ცოდვითდაცემის ზიზიულასისეული რედეფინიცია (“წარსულისადმი დამონება”) არის ფუნდამენტურად გაუცხოების ონტოლოგიური დიაგნოზი
  • ერიხ ფრომი — ქონების vs. ყოფნის ოპოზიცია აქ იქცევა წარსულის vs. მომავლის ოპოზიციად

📖 ლიტერატურა

  • ფიოდორ დოსტოევსკი — ზოსიმა ბერის (ძმები კარამაზოვები (წიგნი)) “ყველა ერთმანეთის წინაშე ცოდვაშია დამნაშავე” არის ესქატოლოგიური კინონიის ლიტერატურული ფორმულა; კირილოვის (ეშმაკნი (წიგნი)) თვითმკვლელობა — მომავლის უარმყოფელი “ბიოლოგიური ჰიპოსტასის” მწვერვალი
  • ტ.ს. ელიოტი — Four Quartets: “Time present and time past / Are both perhaps present in time future” — პოეტური ესქატოლოგია

🎬 კინო

ვერტიკალური ჯაჭვი (ქრონოლოგია)

ბიბლიური ფესვები

  • ძვ.წ.: ებრაული ესქატოლოგია (წინასწარმეტყველები: ესაია, ზაქარია)
  • ახ.წ. I ს.: აპოკალიფსური ლიტერატურა, პავლეს parousia-ს ცნება

პატრისტიკული საფუძველი

პროტოლოგიის ბატონობა (რაც ზიზიულასი ძირს უთხრის)

  • ანტიკური: პლატონი, არისტოტელე — ონტოლოგია წარსულიდან
  • შუა საუკუნეები: თომა აქვინელი — ousia როგორც საფუძველი
  • ახალი დრო: ჰეგელი — აბსოლუტური სული ისტორიაში

მე-20 საუკუნის თეოლოგიური კონტექსტი

ფილოსოფიური დიალოგი (კრიტიკული)

ისტორიული და ინტელექტუალური კონტექსტი

წიგნი იწერებოდა ათწლეულების განმავლობაში და გამოიცა ავტორის სიკვდილის შემდეგ (2023), წარმოადგენს რა ზიზიულასის ინტელექტუალური ძიების კულმინაციას. გამოცემის წინასიტყვაობას წერს რომის პაპი ფრანცისკე — ფაქტი, რომელიც აფიქსირებს ზიზიულასის უდიდეს გავლენას ეკუმენურ დიალოგზე.

წიგნი ოფიციალურად აცხადებს ზიზიულასის პროექტის საბოლოო ფორმას: ის აღემატება ვიწრო კონფესიურ საზღვრებს და გთავაზობთ “ყველაფრის თეოლოგიურ თეორიას” (theology of everything), რომელიც ქრისტიანულ დოგმატიკას, ეკოლოგიას, ხელოვნებასა და ბუნებისმეტყველებას აერთიანებს ერთ სისტემაში.

კონფესიური კონტექსტი: მართლმადიდებლური ნეო-პატრისტული სინთეზი (გიორგი ფლოროვსკი, ვლადიმერ ლოსკი, ალექსანდრე შმემანი), თუმცა ეხმიანება დასავლური თეოლოგიის ცენტრალურ ფიგურებსაც (რანერი, მოლტმანი, პანენბერგი).

ავტორის “ბოლო სიტყვა”

ზიზიულასის ცენტრალური ხედვა არის ოპტიმისტური ესქატოლოგიური ტრაგედიიზმი: სამყარო ეგზისტენციალურად ტრაგიკულია (მოკვდავი ბუნება ex nihilo-ს გამო), თუმცა ქრისტეს აღდგომამ ისტორიაში შემოიტანა ესქატოლოგიური გამარჯვება სიკვდილზე. ადამიანი არის სამყაროს მღვდელი (priest of creation) — ქმნილება უნდა შესწიროს ღმერთს, რათა ის სიკვდილისგან დაიხსნას.

ახალი აპოფატიზმი: წიგნი გვთავაზობს არა პლატონური “მიუწვდომელი არსის” აპოფატიზმს, არამედ ესქატოლოგიურ “not yet”-ს. ჩვენ ბოლომდე ვერ ვიცნობთ საგნებს, სანამ არ დავინახავთ მათ ესქატოლოგიურ telos-ს.

მკითხველისადმი შეთავაზება: ინტელექტუალური ჩარჩო და სულიერი გზა, სადაც თეოლოგია, ეკოლოგია, ხელოვნება და ბუნებისმეტყველება ერთდება ერთ დიდ ხედვაში. თანამედროვე სამყაროში, სადაც დომინირებს წარსულის ძალა (ისტორიის დეტერმინიზმი, ბიოლოგიური აუცილებლობა, ტექნოლოგიური გამოთვლა), ზიზიულასი გვიხსნის მომავლის ონტოლოგიურ აგენტურას — იდეას, რომ აწმყოს რწყავს ის, რაც ჯერ კიდევ არ არის, მაგრამ რომლის შემოსვლაც ევქარისტიაში უკვე იწყება.

ქრისტიანობა თანამედროვე სამყაროში ამ წიგნში წარმოგვიდგება არა როგორც მორალური სისტემა ან ინდივიდუალური სულის ხსნის გზა, არამედ სიკვდილის დაძლევისა და სამყაროს (კოსმოსის) მარადიული ყოფიერების გარანტი.

გრაფის ხედი

უკუბმულები