თანამედროვე ეპოქა (1975 – დღემდე)
ორმოცდაათი წელი გლობალიზაციის, ნეოლიბერალიზმის, ციფრული გადატრიალების, ცივი ომის დასასრულისა და იმის ნელი გააზრებისა, რომ მოდერნისტული დაპირება ამოიწურა.
რა განსაზღვრავდა ამ ეპოქას
პოსტმოდერნული მდგომარეობა (ლიოტარი, 1979): “უნდობლობა დიდი მეტანარატივების მიმართ”. განმანათლებლობის დიდი ნარატივები — პროგრესი, გონება, ემანსიპაცია — ძალას კარგავენ. ლიტერატურაში — პინჩონი, დელილო, რუშდი, ბოლანო, ზებალდი, კნაუსგორდი; ამერიკულ ფიქციაში — ავტობიოგრაფიული, ფრაგმენტული, ირონიული მობრუნება. მაკკარტი წერს გოთურ ვესტერნებს, რომლებიც ძველი აღთქმის წინასწარმეტყველებად ჟღერს. უელბეკი წერს საფრანგეთზე, რომელმაც საკუთარი თავის რწმენა დაკარგა.
კინოში კონსოლიდირდება ავტორული შემოქმედება. გვიანი მარტინ სკორსეზე აგრძელებს ბრალის, ძალადობისა და მადლის ფილმების გადაღებას — გუდფელასი, კაზინო, მდუმარება, ირლანდიელი. ლინჩი აშენებს ამერიკულ სიურრეალისტურ არაცნობიერს — ლურჯი ხავერდი, ტვინ პიქსი, მალჰოლანდ დრაივი. კუბრიკი ფარდას ხურავს “Eyes Wide Shut”-ით. საერთაშორისო ავტორთა თაობა (ჰანეკე, კიაროსტამი, კიშლოვსკი, უონგ კარ-ვაი, ტარი) ნელ კინოს სერიოზულ გლობალურ მოძრაობად აქცევს. იორგოს ლანთიმოსი (ლობსტერი (2015)) ბერძნული “უცნაური ტალღის” კულმინაციაა. დენი ვილნევი (დიუნი (2021)) ჰოლივუდური ბლოკბასტერის ფილოსოფიურ პოტენციალს ახლებურად ააცოცხლებს.
ამას ემატება: პერსონალური კომპიუტერი, ინტერნეტი, სოციალური ქსელები, კლიმატის ცვლილება და — 2020-იან წლებში — გენერაციული ხელოვნური ინტელექტი. კულტურის ცენტრი საგრძნობლად ინაცვლებს ბეჭდური წიგნიდან ეკრანზე, შემდეგ კი — ტელეფონზე.
დისტოპიური ფანტასტიკა ახლიდან აღორძინდება. ჰიუ ჰოუის Silo-ს ციკლი (შალი (წიგნი), მეორე ცვლა (წიგნი), მტვერი (წიგნი)), Apple TV+-ის სილო (სერიალი), Fallout TV (ფოლაუთი (სერიალი)), დიუნი (2021) და ფრენკ ჰერბერტის გარდაცვალების შემდგომი გაგრძელებების მთელი ციკლი (დიუნის მესია (წიგნი), დიუნის ბავშვები (წიგნი), დიუნის ღმერთი-იმპერატორი (წიგნი), დიუნის ერეტიკოსები (წიგნი), დუნეს კაპიტულუმი (წიგნი), დიუნის მონადირეები (წიგნი), დიუნის ქვიშის ჭიები (წიგნი)) — ერთობლივად აყალიბებენ ბუნკერ-დისტოპიის ახალ არქეტიპს.
ძირითადი ფიგურები
- ლიტერატურა: პინჩონი, დელილო, მაკკარტი, მორისონი, რუშდი, ზებალდი, ბოლანო, კნაუსგორდი, უელბეკი, კუტზეი, სარამაგო, ჰარუკი მურაკამი, ფერანტე, ჰიუ ჰოუი, ფრენკ ჰერბერტი (გარდამავალი ფიგურა)
- ფილოსოფია/თეორია: გვიანი დერიდა, გვიანი ფუკო, ჰაბერმასი, სლოტერდაიკი, აგამბენი, ბატლერი, ჟიჟეკი
- კინო: დ. ლინჩი, გვიანი მარტინ სკორსეზე, ჰანეკე, კიაროსტამი, კოენი ძმები, პ.ტ. ანდერსონი, მალიკი, ტარი, იორგოს ლანთიმოსი, დენი ვილნევი
რატომ არის მნიშვნელოვანი
ჩვენ თავად ვიმყოფებით ამ ეპოქის შიგნით, რაც მის ნათლად დანახვას ართულებს. აშკარა მაინც ისაა, რომ 20-ე საუკუნის რწმენა ავანგარდისადმი წარსულს ჩაბარდა: მის ადგილს იკავებს პასტიში, მეტა და რემიქსი. პოლიტიკური წარმოსახვა ჯერ შევიწროვდა, შემდეგ 2010-იან წლებში ქაოტურად გაფართოვდა. თვით კატეგორია “ადამიანი” ხელახლა კითხვის ნიშნის ქვეშ აღმოჩნდა — პოსტჰუმანური მხრიდან (AI, ბიოტექნოლოგია) და ეკოლოგიური მხრიდან (ანთროპოცენი).
იორგოს ლანთიმოსის ლობსტერი (2015) და დენი ვილნევის დიუნი (2021) ამ მდგომარეობის ორი პოლუსია: ლანთიმოსი თითს უშვერს სოციალური წესრიგის აბსურდს, ვილნევი კი — მესიანური იდეოლოგიის საფრთხეს (და ამაში ფრენკ ჰერბერტის ანტი-მესიანური თეზისის მემკვიდრეა).
ჰორიზონტალური კავშირები
- ფრენკ ჰერბერტი — დიუნი (წიგნი) და მთელი ციკლი — ანტი-მესიანური ფანტასტიკის ცენტრალური ძეგლი, რომელიც მონომითის (ჯოზეფ კემპბელისა) კრიტიკას სწორედ ამავე სტრუქტურის გამოყენებით ახდენს.
- ჰიუ ჰოუი — შალი (წიგნი), მეორე ცვლა (წიგნი), მტვერი (წიგნი) — ბუნკერ-დისტოპიის ლიტერატურული ბირთვი.
- დენი ვილნევი — დიუნი (2021) — ჰერბერტის ანტი-მესიანური თეზისის ვიზუალური ინტერპრეტაცია.
- იორგოს ლანთიმოსი — ლობსტერი (2015) — ბერძნული “უცნაური ტალღა”; აბსურდის თანამედროვე სახე.
- მარტინ სკორსეზე — გვიანი ფილმები მორალური შეჯამების ენაზე.
- სილო (სერიალი), ფოლაუთი (სერიალი) — დისტოპიური ტელევიზიის ორი ცენტრალური ძეგლი, რომლებიც დიდი ინკვიზიტორის თემას ზუსტ ფორმას აძლევენ.
- ჰარუკი მურაკამი — ვიკიში ჯერ არ დევს მისი ცალკეული ნაწარმოებების ანალიზები, მაგრამ ავტორის გვერდი წარმოდგენილია; მაგიური რეალიზმისა და იაპონური ეგზისტენციალიზმის სინთეზი.
ვერტიკალური ჯაჭვი
- წინამორბედი: ომის შემდგომი ეპოქა; სტრუქტურალიზმი და პოსტსტრუქტურალიზმი.
- მემკვიდრე: ჯერ ღიაა. შესაძლებელია, 2020-იან წლებში ხელოვნური ინტელექტის აღზევებამ თანამედროვე ეპოქა დახუროს.
თემები
- დიდი ინკვიზიტორი (დისტოპიური ტელევიზიის 21-ე საუკუნის ფორმა)
- მონომითი (მისი პოსტმოდერნული რეფლექსია ფრენკ ჰერბერტში)
- აბსურდი (თანამედროვე გამოვლინება)
- ნიჰილიზმი
- გაუცხოება (ციფრული ფორმა)
- ამერიკული ოცნება (მისი ორმაგი კოლაფსი)
- ძალაუფლება და მორალი