ამაოების ბაზარი (1847-48)
ავტორი: უილიამ მეიკპის თეკერეი · 1848
სიუჟეტის მოკლე თხრობა
„ამაოების ბაზარი” — ეს არის დიდი, ფერადი თეატრის სცენა, სადაც ყველა საკუთარი ინტერესებისთვის იბრძვის. ამბავი ორი სრულიად განსხვავებული გოგონას გარშემო ტრიალებს. ბეკი შარპი — ღარიბი, ობოლი, უსაზღვროდ ჭკვიანი და ამბიციური; იცის, რომ „ამ წუთისოფელში მარტოდმარტოა” და ყველაფერს აკეთებს მაღალ საზოგადოებაში მოსახვედრად. ემილია სედლი — მდიდარი ოჯახის შვილი, გულუბრყვილო და სუსტი, რომელსაც ბრმად უყვარს ეგოისტი ოფიცერი ჯორჯ ოსბორნი.
ბეკი ჯერ ემილიას ძმის, ჯოზის მოხიბვლას ცდილობს, მაგრამ არ გამოსდის. შემდეგ მდიდარ კროულებთან მუშაობს გუვერნანტად და ახერხებს ოჯახის უმცროსი შვილის, მფლანგველი ოფიცრის, როუდონ კროულის ჩუმად ცოლად გაყოლას. ამასობაში ემილიას მამა კოტრდება, ჯორჯი კი მამის ნებას უგულებელყოფს და ღარიბ ემილიას ირთავს — ძირითადად მეგობრის, უილიამ დობინის ზეწოლით, რომელსაც ფარულად თავად უყვარს ემილია მთელი გულით.
იწყება ომი. ვატერლოოს ბრძოლამდე ჯორჯი ემილიას უკვე ღალატობს და ბეკის ეარშიყება, მაგრამ ბრძოლის ველზე იღუპება. ემილია, რომელმაც არაფერი იცის, მას წმინდანად რაცხს და წლების განმავლობაში ვერ ამჩნევს დობინის უანგარო სიყვარულს.
პარალელურად ბეკი და როუდონი პარიზსა და ლონდონში „უფულოდ ცხოვრების” ხელოვნებას ეუფლებიან. ბეკი აღწევს საზოგადოების მწვერვალს ლორდ სტაინის დახმარებით, მაგრამ როუდონი ცოლის ღალატს აღმოაჩენს და ტოვებს მას. ფინალში, გერმანიაში ყველა კვლავ ერთმანეთს ხვდება. დობინი, ბოლოს და ბოლოს, ტოვებს ემილიას, რადგან ის არ არის მისი სიყვარულის ღირსი. ბეკი, რომელსაც ემილიას სიბრმავე აღიზიანებს, ჩვენებს ჯორჯის მიერ ვატერლოოს წინ მიწერილ სასიყვარულო ბარათს. ემილიას ილუზიები იმსხვრევა. ის და დობინი ქორწინდებიან — მაგრამ თეკერეი გვეუბნება, რომ ოცნების ახდენამაც კი ვერ მოუტანა დობინს სრული კმაყოფილება. ბეკი კი, მიუხედავად ყველაფრისა, აგრძელებს ცხოვრებას, როგორც ვითომდა პატიოსანი ქალბატონი.
ფილოსოფიური ბირთვი
წიგნის მთავარი ფილოსოფიური ფორმულა — Vanitas vanitatum (ამაოება ამაოებათა), ეკლესიასტეს ექო:
„Vanitas vanitatum! რომელი ჩვენგანია ამ წუთისოფელში ბედნიერი? რომელი ჩვენგანი ისრულებს თავის გულის წადილს? ანდა, თუ ისრულებს, განა კმაყოფილდება?”
თეკერეის მორალური რადიკალიზმი — მორალი, როგორც ეკონომიკური კომფორტის ფუფუნება:
„მე მგონი, მეც კარგი ქალი ვიქნებოდი, წელიწადში ხუთი ათასის შემოსავალი რომ მქონდეს.”
ეს ციტატა ფუნდამენტურად ანადგურებს ვიქტორიანული სათნოების თეატრს: თეკერეი არ ეთანხმება არც ბეკის ცინიზმს, არც ემილიას ბრმა იდეალიზმს — ის აჩვენებს, რომ ორივე პოზიცია ფუნქცია სოციალური და ეკონომიკური სტრუქტურისა.
ფსიქოლოგიური ფორმულა — სარკის მეტაფორა:
„ქვეყნიერება სარკეა და ყველა კაცს საკუთარ სახეს დაანახვებს.”
ანუ: სამყარო მიუკერძოებელი არ არის — ის რეფლექსია ჩვენი შინაგანი ბუნებისა. ბეკი სამყაროში ხედავს ბრძოლის ველს, რადგან თავად ასეთია; ემილია — წმინდა სიყვარულის სანქტუარს, რადგან ასეთი სურს იყოს.
ფინალი — ავტორი როგორც თოჯინების ოსტატი:
„აბა, ბავშვებო, დავხუროთ ყუთი და თოჯინებიც შევინახოთ, რადგან ჩვენი წარმოდგენა ახლა კი დასრულდა.”
პერსონაჟები როგორც არქეტიპები
რებეკა (ბეკი) შარპი — ანტიგმირის არქეტიპი, წმინდა ჩრდილი სოციალური პერსონის ნიღბით. ბეკი — ტრიქსტერი (Jung), გადარჩენის ინტელექტი, მაკიაველისტი გუვერნანტის ტანსაცმელში. ის ამორალური არ არის — ის ზემოთაა მორალისა, რადგან მორალი მისთვის ფუფუნებაა, რომელიც ღარიბმა ვერ იყიდა.
„ამ წუთისოფელში მარტოდმარტო ვარ… ჩემი საკუთარი შრომის გარდა სხვა რის იმედი უნდა მქონდეს?” „მე თვითონ უნდა ვიყო ჩემი თავის დედიკო”
ბეკი — ესაა ანტიტეზა ემილიას, მაგრამ ასევე ანტიტეზა ვიქტორიანული „მორალური გმირის” ტრადიციისა. ის პირდაპირი წინამორბედია ემა ბოვარის (თუმცა ემა უფრო რომანტიკოსია) და XX საუკუნის ფემინურ ანტიგმირებისა.
ემილია სედლი — ბრმა იდეალიზმის არქეტიპი; ვიქტორიანული „ანგელოზი სახლის” ფიგურა, რომელიც თეკერეი აშიშვლებს და აჩვენებს, რომ ეს „სათნოება” თავად სისუსტე და ეგოიზმია.
„ჯორჯი ჩემი მეუღლეა აქაც და ზეცაშიაც. როგორ შემიძლია მის გარდა სხვა ვინმე მიყვარდეს?”
ემილია თაყვანს სცემს კერპს — მკვდარ ფიგურას, რომელმაც ცოცხალი უარყო.
უილიამ დობინი — უპასუხო სიყვარულის არქეტიპი, ნამდვილი ჯენტლმენი, რომელიც ბოლოს აცხობიერებს, რომ საკუთარი იდეალი ასევე ილუზიაა.
ჯორჯ ოსბორნი — ვანიტას კაპსულაში: ნარცისიზმი, სნობიზმი, ზედაპირული ქედმაღლობა.
სიმბოლიკა
| სიმბოლო | მნიშვნელობა |
|---|---|
| ამაოების ბაზარი | ადამიანური საზოგადოება, სადაც ყველაფერი იყიდება; ფარისევლობისა და მატერიალიზმის სამყარო |
| სარკე | სამყარო რეფლექსირებს ჩვენი შინაგანი ბუნების — „ქვეყნიერება სარკეა” |
| სირინოზი / ურჩხული | ბეკის მიმზიდველი ზედაპირი, რომლის მიღმაც დესტრუქციული ძალა იმალება |
| თოჯინები და ყუთი | პერსონაჟები ავტორის მარიონეტები; ცხოვრება როგორც წარმოდგენა, რომელიც ყუთში (საფლავში) მთავრდება |
ფილოსოფიური დებატი
პრაგმატიზმი vs. იდეალიზმი — ბეკი შარპი (ამორალური გადარჩენა) უპირისპირდება ემილია/დობინს (ბრმა სიკეთე). ბეკი ამტკიცებს, რომ მორალი სიმდიდრის ფუფუნებაა; მოხუცი ოსბორნი სიმდიდრეს ადამიანის ერთადერთ საზომად თვლის.
ვინ იმარჯვებს? არავინ. ბეკი აღწევს მიზანს, მაგრამ კარგავს ოჯახსა და რეპუტაციას. დობინი იღებს ემილიას, მაგრამ ხვდება მის სიმცირეს. თეკერეი აჩვენებს, რომ „ამაოების ბაზარში” ყველა დამარცხებულია საკუთარი ილუზიების წინაშე — ნიცშეანური სიცარიელე ვიქტორიანული გარსის ქვეშ.
ჰორიზონტალური კავშირები
- ლიტერატურა: ბალზაკის „ადამიანური კომედია” (მამა გორიო, ცეზარ ბიროტო) — პარალელური ფრანგული პროექტი იმავე ეპოქაში: ფულის ცივი ანატომია; მადამ ბოვარი (გუსტავ ფლობერი) — ემილია და ემა ერთი ფენომენის ორი მხარეა — ქალი, რომლის ცნობიერებაც ილუზიებმა ააგვეს; დიდი გეტსბი — თეკერეის სატირა ამერიკულ ნიადაგზე, „ჯაზის ეპოქის” ამაოების ბაზარი; ჩარლზ დიკენსი — თანამედროვე კონკურენტი, მაგრამ მორალურად მეტად ოპტიმისტი
- ფილოსოფია: ეკლესიასტე — „ამაოება ამაოებათა” პირდაპირი მოტივი; შოპენჰაუერის პესიმიზმი — ცხოვრება ნების ბრმა სპექტაკლი; ნიცშეს კრიტიკა ვიქტორიანული ზნეობის „სათნო ნიღბისადმი”
- ფსიქოლოგია: იუნგის პერსონა vs. ჩრდილი — ბეკი ქრესტომათიული მაგალითია; პროექცია — ემილიას ჯორჯ-კერპი არის უფრო მეტი მისი, ვიდრე ნამდვილი ჯორჯის; ძალაუფლება და მორალი — ვალრას სოციალური ფსიქოლოგიის ღერძი
- კინო: „ბერი ლინდონი” (კუბრიკი, 1975) — თეკერეის ეკრანიზაცია; „შორეული კავშირი” (Gangs of New York — სკორსეზე) — სოციალური ალპინიზმი; ვუდი ალენის „მაჭანკალი” (Match Point) — თანამედროვე ბეკი შარპი
- რელიგია/მითოლოგია: ეკლესიასტე (Vanitas vanitatum); „თოჯინების ოსტატი” — გნოსტიკოსთა მტრულად განწყობილი დემიურგი
ვერტიკალური ჯაჭვი
ეკლესიასტე — „ამაოება ამაოებათა" (ძვ. წ.)
↓
ერაზმუს როტერდამელი — „სიშლეგის ქება" (1511)
↓
ჰენრი ფილდინგი — „ტომ ჯონსი" (1749) — სოციალური სატირა
↓
**უილიამ მეიკპის თეკერეი — ამაოების ბაზარი (1848)**
↓
[[გუსტავ ფლობერი]] — [[მადამ ბოვარი (წიგნი)|მადამ ბოვარი]] (1856)
↓
[[ფ. სკოტ ფიცჯერალდი]] — [[დიდი გეტსბი (წიგნი)|დიდი გეტსბი]] (1925)
↓
თანამედროვე სოციალური სატირა (ვუდი ალენი, „Succession")