ხორხე ლუის ბორხესი (1899-1986)
ბიოგრაფიული კონტექსტი
ხორხე ლუის ბორხესი — XX საუკუნის ლიტერატურის ბიბლიოთეკარი ღმერთი. დაიბადა ბუენოს-აირესში, განათლება მიიღო ჟენევაში პირველი მსოფლიო ომის დროს, სადაც ფრანგული, გერმანული, ლათინური აითვისა — და მამის წყალობით უკვე ბავშვობიდან წიგნებში დაიხურა. მამა იურისტი და ფსიქოლოგიის მასწავლებელი იყო, ინგლისური წიგნებით სავსე ბიბლიოთეკის მფლობელი — სწორედ აქ, ხუთი წლის ასაკში, ბორხესმა „დონ კიხოტი” ინგლისურად წაიკითხა, ვიდრე ესპანურად.
მუშაობდა ბუენოს-აირესის მუნიციპალური ბიბლიოთეკის თანამშრომლად, შემდეგ — ეროვნული ბიბლიოთეკის დირექტორად, სწორედ მაშინ, როცა საბოლოოდ დაბრმავდა მემკვიდრეობითი თვალის დაავადებისგან („ღმერთის ბრწყინვალე ირონია — ერთდროულად მაჩუქა მილიონი წიგნი და სიბნელე”). არ მიუღია ნობელის პრემია — სავარაუდოდ პოლიტიკური მიზეზებით (პინოჩეტისგან ჯილდოს მიღება).
ფილოსოფიური და ფსიქოლოგიური ბირთვი
ბორხესი არის ლიტერატურული მეტაფიზიკოსი — მის მოთხრობებში ფილოსოფიური პრობლემები (დროის უსასრულობა, რეალობის ილუზიური ბუნება, თვითობის სიყალბე, უსასრულობა, შემთხვევითობა) არა აბსტრაქტული ცნებებია, არამედ მოთხრობის სიუჟეტური ძრავი. „ბაბილონის ბიბლიოთეკა” არის არტურ შოპენჰაუერიანული პესიმიზმის გამოსახულება — სამყარო, რომელიც ყველა შესაძლო წიგნს შეიცავს, მაგრამ აზრს არა.
მისი მთავარი ფილოსოფიური წყარო — არტურ შოპენჰაუერი (სამყარო როგორც წარმოდგენა), ჯორჯ ბერკლი (ესე ეს პერციპი), ფრიდრიხ ნიცშე (მარადიული დაბრუნება — „წრიული დანგრევები”), ჰიუმი (თვითობის გაბნევა). მისი მთავარი ლიტერატურული წინამორბედი — ფრანც კაფკა („კაფკა და მისი წინამორბედები” — ეგრძნობს, რომ ბორხესი თავადაც კაფკას წინამორბედს ქმნის რეტროაქტიულად) და ედგარ ალან პო (დეტექტიური მოთხრობის გენი).
ბორხესმა ლიტერატურის ფორმა გადააფასა: გრძელი რომანი ხიფათად ჩათვალა („ვითომ ვიცავ — როცა შეიძლება მოკლე იყო, რატომ უნდა იყოს გრძელი?”). მთელი მისი ნაშრომი — მოკლე მოთხრობები, ესეები, ლექცია, ლექსები. რომანი ბორხესს ერთიც არ დაუწერია — და ეს თავად მისი ფილოსოფიური განცხადებაა.
საკვანძო ნაშრომები
- ფიქციები (Ficciones, 1944) — „ბაბილონის ბიბლიოთეკა”, „გზადაგზა გასაყოფავი ბილიკების ბაღი”, „ფუნესი მეხსიერებიანი”, „პიერ მენარი, „დონ კიხოტის” ავტორი”
- ალეფი (El Aleph, 1949) — „ალეფი”, „უკვდავი”, „ზაჰირი”, „ღმერთის ხელწერა”
- სხვისი ფანდურით სიმღერების შემქმნელი (El Hacedor, 1960) — პოემის და პროზის ჰიბრიდი
- ბრუნდელნი ვეფხვები (1934) — ადრეული პოეზია
- გამოძიებები (Otras Inquisiciones, 1952) — ფილოსოფიური ესეები: „კაფკა და მისი წინამორბედები”, „დროის ახალი უარყოფა”
ჰორიზონტალური კავშირები
- ფილოსოფია: არტურ შოპენჰაუერი (სამყარო როგორც წარმოდგენა), ფრიდრიხ ნიცშე (მარადიული დაბრუნება), ჯორჯ ბერკლი (იდეალიზმი), ჰიუმი (თვითობის უარყოფა); ბორხესი თავადაც ნახევრად ფილოსოფოსი იყო
- ლიტერატურა: ფრანც კაფკა (პარადოქსული ბიუროკრატიული უსასრულობა), ედგარ ალან პო (დეტექტიური ფორმა + სიზმარი), დანტე ალიგიერი (ბორხესი მთელი ცხოვრებას სწავლობდა „ღვთაებრივ კომედიას”), სტივენსონი, ჩესტერტონი
- მათემატიკა და ლოგიკა: კანტორის უსასრულობათა იერარქია, რასელის პარადოქსები — ბორხესი მათემატიკურ პრობლემებს ლიტერატურულ ფიგურებად აქცევდა
- არქიტექტურა: ლაბირინთი — მისი ცენტრალური მეტაფორა, კრეტიდან ეშერამდე
- კინო: ბერნარდო ბერტოლუჩი („კონფორმისტი” — ბორხესის სიუჟეტიდან), ნიკოლას როეგი, კრისტოფერ ნოლანი („Inception” — ბორხესიანული ლაბირინთები)
ვერტიკალური კავშირები
- წინამორბედები: დანტე ალიგიერი, სერვანტესი, ედგარ ალან პო, ჩესტერტონი, ფრანც კაფკა, არტურ შოპენჰაუერი, სვედენბორგი, ბლეიკი — ბორხესი თავად აღიარებდა მთელ ამ გენეალოგიას
- თანამედროვე: ადოლფო ბიოი კასარესი (მისი თანამშრომელი), უმბერტო ეკო („ვარდის სახელი” — ბიბლიოთეკა-ლაბირინთი ცხადი ხარკია); იტალო კალვინო („უხილავი ქალაქები”); გაბრიელ გარსია მარკესი (მაგიური რეალიზმი); ხულიო კორტასარი („კლასები”)
- მემკვიდრეები: ჰარუკი მურაკამი (პარალელური სამყაროები), მიშელ ფუკო („სიტყვები და ნივთები” იწყება ბორხესის ციტატით — ჩინური ენციკლოპედიის ცნობილი მონაკვეთით), პოლ ოსტერი, რობერტო ბოლანო, ჯორჯ რ. რ. მარტინი
- არქეტიპი: ლაბირინთი (კრეტული მინოტავრიდან კაფკას ციხემდე ბორხესის ბაბილონამდე) და ბიბლიოთეკა (ალექსანდრიიდან ეკოს „ვარდის სახელამდე”)