ფენომენოლოგია
განმარტება
ფენომენოლოგია — “უკან, თვით საგნებთან!” (Zurück zu den Sachen selbst). ფილოსოფიური მეთოდი, რომელიც შეისწავლის ცნობიერების სტრუქტურებს ისე, როგორც ისინი უშუალოდ ეძლევა გამოცდილებას, ყოველგვარი მეცნიერული, მეტაფიზიკური ან საღი აზრის წინაპირობის გარეშე. ცენტრალურია ინტენციონალურობა — ცნობიერება ყოველთვის ცნობიერებაა “რაღაცის შესახებ”; არ არსებობს ცარიელი ცნობიერება და არ არსებობს სუბიექტისგან გაწყვეტილი ობიექტი.
ისტორიული კონტექსტი
ფენომენოლოგია წარმოიქმნა მე-19 საუკუნის ბოლოს, როგორც პასუხი ორ კრიზისზე: ფსიქოლოგიზმი (ლოგიკა და მათემატიკა დაიყვანება ფსიქოლოგიურ პროცესებამდე) და პოზიტივიზმი (მხოლოდ საბუნებისმეტყველო მეცნიერება იძლევა ცოდნას).
ეტაპები:
- ედმუნდ ჰუსერლი (1859–1938) — დამფუძნებელი. ლოგიკური გამოკვლევები (წიგნი), იდეები I (წიგნი), ევროპული მეცნიერებების კრიზისი (წიგნი). ეიდეტური რედუქცია, ტრანსცენდენტული ცნობიერება, Lebenswelt.
- მარტინ ჰაიდეგერი (1889–1976) — ფენომენოლოგიის ონტოლოგიზაცია: “ყოფიერება და დრო”. Dasein როგორც ყოფიერების საკითხის დამსმელი არსება. “სიკვდილისკენ ყოფნა”, გაუცხოება, ავთენტიურობა.
- ჟან-პოლ სარტრი (1905–1980) — ფენომენოლოგია → ეგზისტენციალიზმი. ყოფიერება და არარაობა (წიგნი): ცნობიერება = Nichts, რომელიც თავს გააცნობიერებს სამყაროს უარყოფის აქტში.
- მერლო-პონტი (1908–1961) — სხეულის ფენომენოლოგია: ცნობიერება არ არის ცარიელი კოგიტო, არამედ განსხეულებული აღქმა.
საკვანძო კონცეფციები
| კონცეფცია | განმარტება | კავშირი |
|---|---|---|
| ინტენციონალურობა | ცნობიერება ყოველთვის არის “რაიმეზე მიმართული” | ედმუნდ ჰუსერლი |
| ეპოხე / რედუქცია | ბუნებრივი დამოკიდებულების “ფრჩხილებში ჩასმა” | იდეები I (წიგნი) |
| Lebenswelt | ცხოვრების სამყარო — პრე-მეცნიერული გამოცდილების ფონი | ევროპული მეცნიერებების კრიზისი (წიგნი) |
| Dasein | ”იქ-ყოფნა” — ადამიანი როგორც ყოფიერების კითხვის მატარებელი | მარტინ ჰაიდეგერი |
| ავთენტიურობა | საკუთარი არსებობის თვით-მიტაცება (vs. das Man) | ეგზისტენციალიზმი |
| ცუდი რწმენა (mauvaise foi) | თავისუფლებისგან გაქცევა | ყოფიერება და არარაობა (წიგნი) |
გამოვლინებები სხვა დომენებში
📚 ლიტერატურა
- ჟან-პოლ სარტრი — გულისრევა (წიგნი): ფენომენოლოგიური რომანი — როკენტენი აღმოაჩენს ობიექტების ცარიელ შიგთავსს
- მარსელ პრუსტი — “დაკარგული დროის ძიებაში”: უნებლიე მეხსიერება და დროის ცნობიერება (ჰუსერლის დროის ფენომენოლოგიის ლიტერატურული პარალელი)
- ფრანც კაფკა — “პროცესი”: გაუცხოებული Dasein-ი das Man-ის ბიუროკრატიულ სამყაროში
- ალბერ კამიუ — “უცხო”: მერსოს აღქმითი, პრე-რეფლექსიური ცნობიერება = ფენომენოლოგიური თვალი
🧠 ფსიქოლოგია
- გეშტალტ-ფსიქოლოგია — ფენომენოლოგიის მეთოდოლოგიური მონათესავე
- ეგზისტენციალური ფსიქოთერაპია (ბინსვანგერი, ბოსი) — ჰაიდეგერის Dasein-ანალიზი
- კარლ იუნგი — არქეტიპის ფენომენოლოგია: ჩრდილი (არქეტიპი) როგორც ცნობიერების უშუალოდ ხილული სტრუქტურა, არა აბსტრაქცია
🎬 კინო
- სტალკერი (1979) — ტარკოვსკისთან კინო-კადრი = ფენომენოლოგიური რედუქცია: დრო და სივრცე ცნობიერების უშუალო მიცემულობა ხდება
- ბრესონი, ოძუ — “ფენომენოლოგიური კინო” (ფილიპ ჰეიუარდი): ყოველდღიურობის წმინდა აღქმა
✝️ რელიგია
- რელიგიური გამოცდილების ფენომენოლოგია (რუდოლფ ოტო — das Heilige, მირჩა ელიადე)
- ემანუელ ლევინასი — “სხვისი სახის” ფენომენოლოგია: ეთიკა როგორც პირველი ფილოსოფია
ვერტიკალური კავშირები
- წინამორბედი: გერმანული იდეალიზმი (კანტის ტრანსცენდენტული ცნობიერება), ფრანც ბრენტანო (ინტენციონალურობის აღდგენა სქოლასტიკიდან), დეკარტი (კოგიტოს მეთოდური ეჭვი)
- მემკვიდრე: ეგზისტენციალიზმი (სარტრი, კამიუ), ჰერმენევტიკა (გადამერი, რიკიორი — ჰაიდეგერის გაგრძელება), სტრუქტურალიზმი და პოსტსტრუქტურალიზმი (დერიდა — ჰუსერლის კრიტიკა), კოგნიტიური მეცნიერება (ე.წ. “ნეიროფენომენოლოგია”, ვარელა)