ნეიროლინგვისტური პროგრამირება, ტომი I (1980)
Neuro-Linguistic Programming: Volume I. The Study of the Structure of Subjective Experience ავტორები: რობერტ დილტსი, ჯონ გრინდერი, რიჩარდ ბენდლერი, ჯუდიტ დელოზიე
არგუმენტის მოკლე შეჯამება
ეს არის NLP-ის მცდელობა, გახდეს მეცნიერება — და ამავე დროს ის ტექსტი, რომელიც ყველაზე ცხადად აჩვენებს, თუ რატომ ვერ გახდა.
წიგნი აცხადებს, რომ სუბიექტური გამოცდილება ფორმალიზებადია მათემატიკური სიზუსტით. თუ „ბაყაყები“ სემინარის ცოცხალი მეტყველება იყო, აქ ავტორები ნოტაციას აშენებენ:
“The name neuro–linguistic programming stands for what we maintain to be the basic process used by all human beings to encode, transfer, guide, and modify behavior” („სახელწოდება ნეიროლინგვისტური პროგრამირება აღნიშნავს იმას, რაც ჩვენი მტკიცებით არის ყველა ადამიანის მიერ ქცევის კოდირების, გადაცემის, წარმართვისა და შეცვლისთვის გამოყენებული საბაზისო პროცესი“)
ცენტრალური მეტაფორა აღარ არის „მაგია“ — ის არის ბიოკომპიუტერი. ფსიქიკა ინფორმაციის გადამამუშავებელი სისტემაა, სტრატეგიები კი პროგრამული უზრუნველყოფა.
ფორმალური აპარატი
4-tuple. გამოცდილების სრული ნოტაცია ნებისმიერ მომენტში: <A, V, K, O> — აუდიტორული, ვიზუალური, კინესთეტიკური, ოლფაქტორული.
სტრატეგია. რეპრეზენტაციების თანმიმდევრული ჯაჭვი, რომელიც შედეგამდე მიდის. მაგალითად, წარმატებული მართლწერის სტრატეგია:
Aᵉ → Vᶜ → Vʳ → Kⁱ(+/−) → Exit
მოწაფე ისმენს სიტყვას (Aᵉ), აგებს ვიზუალურ ხატს (Vᶜ), ადარებს დამახსოვრებულს (Vʳ), იღებს შინაგან „სისწორის“ შეგრძნებას (Kⁱ) და გამოდის.
TOTE (Test–Operate–Test–Exit). მილერ-გალანტერ-პრიბრამის კიბერნეტიკული ერთეული, რომელიც ქცევის საბაზისო მოდელად არის აღებული.
Aᵈ vs Aᵗ. აუდიტორულ-დიგიტალური (შინაგანი დიალოგი, სიმბოლური დამუშავება) და აუდიტორულ-ტონალური (ტემბრი, რიტმი) გამიჯვნა.
„გაჭედილი პატერნის“ დიაგნოზი
ადმინისტრაციული დირექტორი ვერ იღებს გადაწყვეტილებას:
Vᵉ → Kⁱ → Aᵈ → Vᶜ → Kⁱ(?) → Aᵈ
ხედავს ანგარიშს, უჩნდება შეგრძნება, ეკითხება საკუთარ თავს, აგებს მომავლის სურათებს, შეგრძნება ბუნდოვანია, ბრუნდება შინაგან დიალოგში — და ციკლი იკვრება. მკურნალობა არის არა შინაარსის განხილვა, არამედ მარყუჟიდან გამოსასვლელი ტესტის დამატება.
ეს მიდგომა — პრობლემის აღწერა როგორც ჩაციკლული ალგორითმისა — ნამდვილად ორიგინალურია და დღემდე გამოსადეგი კლინიკური ინტუიციაა, ფორმალიზმის ვალიდობისგან დამოუკიდებლად.
ცნობიერების ეკონომიკა
წიგნი მილერის „7 ± 2“-ს ცენტრალურ ადგილს აძლევს. ცნობიერება შეზღუდული რესურსია; სწავლა არის პროცესი, რომლითაც მცირე ერთეულები დიდ „ჩანქებად“ ერთიანდება და არაცნობიერ, ავტომატურ დონეზე გადადის. ეს არის არაცნობიერი კომპეტენციის მექანიზმი — ქცევის ავტომატიზაცია, რომელიც ცნობიერებას ათავისუფლებს.
პოლემიკა — ბიჰევიორიზმისა და ნიუტონისეული მოდელის წინააღმდეგ
“the high regard and prestige which the physical sciences had attained seduced the founders of the behavioral sciences into adopting the methodology and form of the physical models” („ფიზიკური მეცნიერებების დიდმა პატივისცემამ და პრესტიჟმა აცდუნა ქცევითი მეცნიერებების დამფუძნებლები, რათა მათ ფიზიკური მოდელების მეთოდოლოგია აეთვისებინათ“)
ავტორები ეყრდნობიან აინშტაინსა და ჰაიზენბერგს: თუ დამკვირვებელი სისტემის ნაწილია ფიზიკაშიც კი, მაშინ სუბიექტურობა აღარ არის „შეცდომა“ — ის მეთოდის შემადგენელია.
არგუმენტი მიმზიდველია, მაგრამ აქვს ცნობილი ხარვეზი: კვანტური მექანიკიდან ფსიქოთერაპიაზე გადასვლა მეტაფორაა და არა დასკვნა. ეს ის ადგილია, სადაც წიგნი მეცნიერულ ავტორიტეტს სესხულობს, ნაცვლად იმისა, რომ მოიპოვოს.
„ილუზიონისტი და სპილო“
მაყურებელი ხედავს სპილოს გაქრობას და სასწაულს ხედავს. სცენის მიღმა სარკეებია. NLP სწორედ ამ სარკეების — სუბიექტურობის მექანიზმების — რუკას ადგენს. მაგია არის ტექნოლოგია, რომლის სტრუქტურაც უცნობია.
ეს არის მთელი მიმდინარეობის ყველაზე ლაკონური ფორმულირება — და ამავე დროს მისი ცენტრალური სისუსტე: სარკეების არსებობა დაშვებულია და არა ნაჩვენები.
კრიტიკული შენიშვნა მტკიცებულებებზე
ავტორები ღიად უარყოფენ სტატისტიკურ მტკიცებულებას იმ არგუმენტით, რომ ის კონკრეტულ ინდივიდზე არაფერს ამბობს. ეს პოზიცია მეთოდოლოგიურად თავდაცვითია: ის მოდელს უარყოფადობის მიღმა გაჰყავს. მტკიცებულებად რჩება „სენსორულად დადასტურებული პატერნები“ — თვალის მოძრაობა, სუნთქვის რიტმი, კუნთოვანი ტონუსი — ანუ სწორედ ის ინდიკატორები, რომლებიც შემდგომ კონტროლირებადმა კვლევებმა ვერ დაადასტურა.
მათემატიკური ნოტაცია აქ სიზუსტის ესთეტიკაა და არა სიზუსტე: Vᶜ → Kⁱ ჩანაწერი ზუსტად გამოიყურება, მაგრამ არცერთი ცვლადი დამოუკიდებლად არ იზომება.
ჰორიზონტალური კავშირები
- ნეიროლინგვისტური პროგრამირება — მიმდინარეობის ფორმალიზაციის მცდელობა
- ბაყაყებიდან უფლისწულებამდე (წიგნი) — პირდაპირი წინამორბედი; საპირისპირო რეგისტრი
- ფსიქოანალიზი — ბიოკომპიუტერის მოდელი ფროიდის ტოპოგრაფიული მოდელის ტექნოკრატიული ალტერნატივაა: ორივე ფსიქიკის „არქიტექტურას“ ხატავს, მაგრამ ერთი დრამატურგიულია, მეორე — საინჟინრო
- ლოგოთერაპია — „გარემო ცვლადების გადაწყვეტილების ცვლადებად გარდაქმნა“ ტექნიკური ენით იმეორებს ფრანკლის თეზისს ბოლო თავისუფლებაზე; განსხვავება ისაა, რომ ფრანკლისთვის ეს ეთიკური აქტია, აქ — ოპერაცია
- თავისუფალი ნება — არჩევანი როგორც სტრატეგიული მოქნილობა
- 2001_ კოსმოსური ოდისეა (1968) — ადამიანი-როგორც-ინფორმაციული-სისტემა და გონების მექანიზაცია იმავე ათწლეულის კულტურული ობსესიაა
ვერტიკალური ჯაჭვი
- წინამორბედები: ნორბერტ ვინერი (კიბერნეტიკა) → მილერ-გალანტერ-პრიბრამი, Plans and the Structure of Behavior (1960; TOTE) → გრეგორი ბეიტსონი → მაგიის სტრუქტურა I (წიგნი) და მაგიის სტრუქტურა II (წიგნი)
- მემკვიდრეები: რობერტ დილტსის „ლოგიკური დონეები“ → NLP-ის კორპორატიული და ქოუჩინგური გამოყენება → New Code NLP (გრინდერი, 2001), რომელიც ამ ტომის ზედმეტ მექანიციზმს ასწორებს