ანდრეი რუბლიოვი (1966)
რეჟისორი: ანდრეი ტარკოვსკი · 1966 (თავდაპირველი სახელწოდება: „ანდრეის ვნება” / Страсти по Андрею)
სიუჟეტის მოკლე თხრობა
ფილმი თვალს ადევნებს XV საუკუნის რუსი ხატმწერის, ანდრეი რუბლიოვის სულიერ ბიოგრაფიას რვა ეპიზოდში (პროლოგი + 7 ქრონიკა). მონაზონი რუბლიოვი ტოვებს ტროიცე-სერგიევის ლავრას, გადადის მოსკოვში ფერწერის შეკვეთების შესასრულებლად. გზაში ის ხედავს ტატარების შემოსევის საშინელებას, წარმართული რიტუალის აღსრულებას, ბრმა ხელოსნების აკრიფვას, მონღოლების მიერ ვლადიმირის ტაძრის ნგრევას. ერთი ბრძოლის სცენაში რუბლიოვი კლავს კაცს — მონღოლისგან დაცული თავისუფალი ქალის დასაცავად — და აღთქმას დებს: აღარასოდეს დახატოს. ის ჩუმდება — წლების განმავლობაში ხმას არ იღებს.
ფილმი კულმინაციას აღწევს ფინალურ ეპიზოდში „ზარი”: ნორჩი მოზარდი ბორისკა, მამამისის სიკვდილის შემდეგ, ტყუილად ამბობს, რომ მამამ მას ზარის ჩამოსხმის საიდუმლო გადასცა — და იღებს დიდი ზარის დამზადების დაკვეთას. თვეების განმავლობაში ბორისკა ხელმძღვანელობს ასობით მუშას, თიხის საძირკველს ამზადებს, ლითონს დაადგენს, ფორმას ასხამს. ფინალურ, გასაოცარ სცენაში ზარი ასხამენ — და ის რეკავს. ბორისკა ღრმად ცრემლებით რჩება, აღიარებს რუბლიოვს, რომ მამამ არაფერი უთხრა, რომ „მთელი რაც ვქენი, მე თვითონ გამოვიგონე”. ამ ბიჭის რწმენისა და ვნების მოწმობით რუბლიოვი ანგრევს თავის დუმილს: მიხვდა, რომ შემოქმედების გზა ხელახლა დაიწყება. ფილმის ბოლოს ფერადი ფრაგმენტები გვაჩვენებს მის ნამდვილ ხატებს — სამება ყველაზე შთამბეჭდავი.
ფილოსოფიური ბირთვი
ფილმი არის რეფლექსია ხელოვანის სულიერი გზის შესახებ: როგორ დაიბადება წმინდა ხელოვნება სამყაროში, სადაც ძალადობა, უსამართლობა და ნიჰილიზმი მეფობს? ტარკოვსკის პასუხი ფლორენსკისეულია — ხელოვანი არის „გამტარი” (medium) ღვთაებრივი რეალობისა, და მისი ნიჭი მოდის არა ტექნიკიდან, არამედ რწმენიდან (იხილე კანკელი (წიგნი)).
ვიტორე კარპაჩოს გავლენა და „ბრბოთი დომინირებული კომპოზიცია”
ნარიმან სკაკოვის წიგნი The Cinema of Tarkovsky: Labyrinths of Space and Time დეტალურად ანალიზებს, როგორ იყო ტარკოვსკი შთაგონებული ვენეციელი რენესანსული მხატვრის, ვიტორე კარპაჩოს ფერწერით. კარპაჩოს ტილოები — „წმინდა ურსულას ისტორიის” ციკლი, „წმინდა იერონიმე” — გამოირჩევა ბრბოთი დომინირებული კომპოზიციებით (crowd-dominated compositions): არ არსებობს ერთადერთი ფოკუსი; თუ მაყურებელი ერთ ფიგურაზე შეჩერდება, დანარჩენი კომპოზიცია ცოცხლდება და პროტაგონისტი „იკარგება”.
ტარკოვსკი ამ პრინციპს პირდაპირ გადმოიტანს „ანდრეი რუბლიოვში”. ზარის სცენაში რუბლიოვი არ არის ცენტრში — ცენტრში არის ბორისკა. რუბლიოვი ხდება მაყურებელი, ისევე როგორც ჩვენ. ეს არის უკუკუთხოვანი პერსპექტივა-ს კინემატოგრაფიული ექვივალენტი: ეგოცენტრული ხედვა რღვევას განიცდის.
„ცელულოიდის ხატი”
ფილმი თავად ფუნქციონირებს როგორც მოძრავი ხატი — ტარკოვსკის „ცელულოიდის ხატი” (celluloid icon). გრძელი კადრები, მონოქრომული პალიტრა, დროის „ძერწვა” აყალიბებს ტემპორალურ ტოტალობას, სადაც დროისა და სივრცის საზღვრები რღვევა. ფინალური ფერადი სცენა — რუბლიოვის რეალური ხატები, რომელთა შორის „სამება” დომინირებს — არის ფლორენსკის ცნობილი გამოცხადების ვიზუალური განსახიერება: „არსებობს რუბლიოვის სამება; შესაბამისად, არსებობს ღმერთი”.
ჯვარედინი კავშირები
- ტარკოვსკი ↔ დოსტოევსკი ↔ მართლმადიდებლური თეოლოგია — ჯვარედინი ხიდი
- პავლე ფლორენსკი — თეორიული ფონი
- უკუკუთხოვანი პერსპექტივა — ვიზუალური პრინციპი
- სტალკერი (1979) — დოსტოევსკისეული ტრიადა
- სარკე (1975) — ავტობიოგრაფიული ექვივალენტი
ვერტიკალური ჯაჭვი
კარპაჩოს „წმინდა ურსულა” (1490-იანები) → რუბლიოვის ხატები (XV ს.) → ფლორენსკის „კანკელი” (1922) → ტარკოვსკის „რუბლიოვი” (1966) → თანამედროვე „ნელი კინო”.