მიხეილ ბულგაკოვი

მიხეილ ბულგაკოვი (1891-1940)

ბიოგრაფიული კონტექსტი

ბულგაკოვი კიევში დაიბადა სასულიერო პირის ოჯახში, რაც მის მთელ შემოქმედებაში რელიგიურ-ფილოსოფიური განზომილების არსებობას ხსნის. პროფესიით ექიმი იყო — მუშაობდა სოფლის საავადმყოფოში, სადაც პირველი მსოფლიო ომისა და სამოქალაქო ომის სისასტიკე პირადად განიცადა. ეს გამოცდილება პირდაპირ აისახა ახალგაზრდა ექიმის ჩანაწერებსა და მორფიუმში. მორფიუმზე დამოკიდებულება და მისგან განთავისუფლება — ბულგაკოვის ბიოგრაფიის ყველაზე პირადი და ბნელი თავია.

საბჭოთა რეჟიმმა მისი შემოქმედება სისტემატურად გაანადგურა: ძაღლის გული (წიგნი) არასდროს გამოქვეყნებულა მის სიცოცხლეში, ეშმაკეულნი ცენზურის მსხვერპლი გახდა, ხოლო ბათუმი (წიგნი) — სტალინისადმი მიძღვნილი პიესა — თავად დიქტატორმა უარყო. ეს ტრაგიკული ირონია — ხელოვანი, რომელიც სისტემასთან შერიგებას ცდილობს, მაგრამ სისტემა მას არ იღებს — ბულგაკოვის ეგზისტენციალური დრამის ბირთვია.

ფილოსოფიური და ფსიქოლოგიური ბირთვი

ბულგაკოვის შემოქმედება სამ ფილოსოფიურ ღერძზე ტრიალებს:

1. ბუნების ძალადობრივი შეცვლის შეუძლებლობა. ძაღლის გულში და საბედისწერო კვერცხებში მეცნიერება ცდილობს ბუნების „გაუმჯობესებას” — შედეგი ყოველთვის კატასტროფაა. ეს არის საბჭოთა „ახალი ადამიანის” შექმნის მეტაფორა.

2. ინდივიდის განადგურება ბიუროკრატიული მანქანის მიერ. ეშმაკეულნში ადამიანი საბუთის გარეშე აღარ არსებობს — ეს კაფკას პროცესის რუსული ვერსიაა, სადაც აბსურდი სატირულ ფორმას იღებს.

3. სახლი და ოჯახი, როგორც კუნძული ქაოსში. თეთრ გვარდიაში ტურბინების სახლი ისტორიული კატაკლიზმების წინააღმდეგ მდგარი სიცოცხლის ბოლო ციხე-სიმაგრეა.

საკვანძო ნაშრომები

ნაწარმოები	წელი	მთავარი თემა
ახალგაზრდა ექიმის ჩანაწერები (წიგნი)	1925-1926	ინტელიგენტის ბრძოლა უმეცრებასთან
მორფიუმი (წიგნი)	1927	დამოკიდებულება და პიროვნების დეგრადაცია
ეშმაკეულნი (წიგნი)	1924	ბიუროკრატიული აბსურდი და იდენტობის დაკარგვა
ძაღლის გული (წიგნი)	1925	ევოლუციის ძალადობრივი დაჩქარება
საბედისწერო კვერცხები (წიგნი)	1925	მეცნიერული პროგრესის საფრთხე
თეთრი გვარდია (წიგნი)	1925	სამოქალაქო ომი და ოჯახის ტრაგედია
ბათუმი (წიგნი)	1939	ძალაუფლების მითოლოგია

ჰორიზონტალური კავშირები

• ნიკოლოზ გოგოლი — ბულგაკოვის უშუალო წინამორბედი სატირულ ტრადიციაში. ეშმაკეულნის კოროტკოვი მკვდარი სულების „პატარა ადამიანის” პირდაპირი მემკვიდრეა
• ფრანც კაფკა — ბიუროკრატიული აბსურდის პარალელური სამყარო. ეშმაკეულნი და პროცესი ერთსა და იმავე ეგზისტენციალურ კოშმარს აღწერენ
• ფიოდორ დოსტოევსკი — ადამიანის ბუნების გარდაქმნის შეუძლებლობის თემა. შარიკოვი და რასკოლნიკოვი ორივე „ახალი ადამიანის” ექსპერიმენტის მსხვერპლნი არიან
• კარლ იუნგი — ძაღლის გულში პროფესორი პრეობრაჟენსკი ჩრდილს ქმნის — შარიკოვი მისი ექსპერიმენტის ბნელი მხარეა
• კინემატოგრაფია — ანდრეი ტარკოვსკის სტალკერი (1979) ბულგაკოვისეულ თემას ავითარებს: მეცნიერება, რწმენა და ძალაუფლება აკრძალულ ზონაში

ვერტიკალური კავშირები

[[ნიკოლოზ გოგოლი]] (სატირული ტრადიცია, „პატარა ადამიანი")
    ↓
[[ფიოდორ დოსტოევსკი]] (ფსიქოლოგიური სიღრმე, პეტერბურგის მითოლოგია)
    ↓
მიხეილ ბულგაკოვი (გროტესკი + ფილოსოფია + საბჭოთა რეალობა)
    ↓
[[გაბრიელ გარსია მარკესი]] (მაგიური რეალიზმი, ძალაუფლების სატირა)