სიორენ კირკეგორი (1813-1855)
ბიოგრაფიული კონტექსტი
დანიელი ფილოსოფოსი და თეოლოგი, რომელიც დასავლური აზროვნების ისტორიაში მდგომარეობს როგორც ეგზისტენციალიზმის “მამა”. კოპენჰაგენში გაატარა მთელი ცხოვრება — ფაქტიურად არსად მოგზაურობდა, არ იყო უნივერსიტეტში, წერდა მელანქოლიური მამის ჩრდილში, ცხოვრობდა მარტო, საკუთარ თავთან მუდმივ დიალოგში.
მისი ცხოვრების ცენტრალური მოვლენა იყო რეგინე ოლსენთან საქორწინო ხელშეკრულების გაუქმება — გადაწყვეტილება, რომელიც მისთვის გახდა ფილოსოფიური თემა მთელი ცხოვრების მანძილზე: რას ნიშნავს ეთიკური არჩევანი? რა არის ვალი? რა არის ინდივიდის ურთიერთობა უნივერსალურთან?
XIX საუკუნის შუა ხანებში, როცა ჰეგელის სისტემატური იდეალიზმი დომინირებდა ევროპულ აზროვნებაში, კირკეგორმა გადაუხვია ეს მიმართულება და განცხადა: ფილოსოფია არ უნდა იყოს აბსტრაქტული სისტემა, არამედ ცხოვრების შინაგანი გამოცდილების გამოხატვა. “ჭეშმარიტება არის სუბიექტურობა.”
ცხოვრების ბოლოს კოპენჰაგენის ეკლესიის ოფიციალურ ქრისტიანობას უტევდა — ცდილობდა აღედგინა “ჭეშმარიტი ქრისტიანობის” რადიკალური მნიშვნელობა, რომელიც, მისი თქმით, ისტებლიშმენტმა მოიპარა.
ფილოსოფიური ბირთვი
ცხოვრების სამი სტადია (Stadier paa Livets Vej) — კირკეგორის ცენტრალური ფილოსოფიური სქემა:
-
ესთეტიკური სტადია — ცხოვრება როგორც სიამოვნებათა მიყოლა, მომენტში ცხოვრება. ეს არის დონ ჟუანის სტადია — ცხოვრება გრძნობებით, გარეშე ვალდებულებებისა. შედეგი: სევდა და სასოწარკვეთა, რადგან გრძნობა მუდამ წარმავალია.
-
ეთიკური სტადია — ცხოვრება ვალდებულებებით, არჩევანით, პასუხისმგებლობით. აქ ადამიანი ხდება “თვითი” საკუთარი არჩევანის გზით. ქორწინება, პროფესია, საზოგადოებაში მონაწილეობა.
-
რელიგიური სტადია — ცხოვრება, რომელიც სცილდება ეთიკურ უნივერსალურს და უპირისპირდება ღმერთს ინდივიდუალურად. აბრაამის ისააკის შესაწირავი — როცა ღვთიური მოთხოვნა ეთიკურ ნორმას არღვევს. ეს არის “რწმენის ნახტომი”.
შფოთვა (Angest) — კირკეგორის ფსიქოლოგიური აღმოჩენა. შფოთვა არ არის შიში, რომელსაც კონკრეტული ობიექტი აქვს. შფოთვა არის თავისუფლების ღიაობის წინაშე დადგომა — “თავისუფლების თავბრუხვევა”. შფოთვა არის ფასი, რომელსაც ვიხდით თავისუფლების და არჩევანის შესაძლებლობისთვის.
სასოწარკვეთა (Fortvivlelse) — ცენტრალური თემა “სიკვდილისადმი ავადმყოფობაში”. სასოწარკვეთა არის ფსიქოლოგიური მდგომარეობა, როცა ადამიანი არ ხდება ის, ვინც უნდა იყოს. სამი ფორმა: არ იცოდე, რომ თვითი გაქვს; არ გინდოდეს იყო ის, ვინც ხარ; გინდოდეს იყო ვიღაც სხვა.
რწმენის ნახტომი (Troens Spring) — რელიგია არ არის ლოგიკური დასკვნა, არამედ ნახტომი უსაფუძვლოში. გონება ვერ მიგვიყვანს ღვთამდე — საჭიროა ნახტომი, რომელიც აბსურდს მიიღებს. აბრაამი არ ფიქრობს ღვთის მოთხოვნის ეთიკურობაზე — ის უნდობს.
სუბიექტური ჭეშმარიტება — “ჭეშმარიტება არის სუბიექტურობა” — ცენტრალური თეზისი. მნიშვნელოვანია არა რას ცნობ, არამედ როგორ ცხოვრობ ცნობილით. პასიონირებული შინაგანი ერთგულება უფრო მნიშვნელოვანია, ვიდრე “ობიექტური” ცოდნა.
საკვანძო ნაშრომები
- ან/ან (Enten-Eller) (1843) — ესთეტიკური და ეთიკური სტადიების დაპირისპირება ორ ნაწილში; “დონ ჟუანის დღიური” და “მსაჯული ვილჰელმის წერილები”
- შიში და ძრწოლა (1843) — აბრაამის ისააკის შესაწირავის ფილოსოფიური ანალიზი; რწმენის ნახტომის თეორია
- შფოთვის კონცეფცია (1844) — შფოთვის ფსიქოლოგია როგორც თავისუფლების ფასი
- ცხოვრების სტადიები (1845) — სამი სტადიის სრული ფორმულირება
- ფილოსოფიური ნამცეცები (1844) და ბოლო არამეცნიერული პოსტსკრიპტუმი (1846) — სუბიექტური ჭეშმარიტების თეორია; ჰეგელის სისტემის კრიტიკა
- სიკვდილისადმი ავადმყოფობა (1849) — სასოწარკვეთის ფსიქოლოგია
- ქრისტიანობაში დათრევა (1850) — რადიკალური ქრისტიანობის გამოცხადება
ჰორიზონტალური კავშირები
კაფკა — კირკეგორის ლიტერატურული მოწაფე — ფრანც კაფკა კირკეგორს ღრმად კითხულობდა და დღიურებში წერდა მის შესახებ. “შიში და ძრწოლა” კაფკას სამყაროს ფილოსოფიური საფუძველია. “პროცესის” იოზეფ კ., როცა საკუთარ მსჯავრს ვერ აღიქვამს და ვერ აპროტესტებს, არის კირკეგორის შფოთვის ლიტერატურული გაცხადება — თავისუფლების უსასრულობის წინაშე გადადგა. კაფკას აბსურდი არის რელიგიის გარეშე დარჩენილი კირკეგორი — რწმენის ნახტომის გარეშე დარჩენილი შფოთვა.
დოსტოევსკი — პარალელური ფსიქოლოგი — ფიოდორ დოსტოევსკი კირკეგორს არ კითხულობდა (ენობრივი ბარიერი), მაგრამ მათი ფსიქოლოგიური აღმოჩენები სარკესავით თანხვდება. რასკოლნიკოვის შინაგანი ომი, ივან კარამაზოვის ღმერთთან კონფლიქტი, კირილოვის “თვითმკვლელობა-როგორც-თავისუფლების-დადასტურება” — ეს ყველაფერი კირკეგორის ეგზისტენციალური სტადიების ლიტერატურული გადმოცემაა. დოსტოევსკი არის “კირკეგორი რომანში”.
კამიუ და აბსურდი — კამიუს აბსურდის ფილოსოფია კირკეგორის უშუალო რეაქციაა. “სიზიფეს მითში” კამიუ პირდაპირ ეპაექრება კირკეგორს: ის ეთანხმება შფოთვის და სასოწარკვეთის დიაგნოზს, მაგრამ უარყოფს რწმენის ნახტომს. კამიუსთვის “ნახტომი” არის ფილოსოფიური თვითმკვლელობა — გონების კაპიტულაცია. ჭეშმარიტი გმირი (სიზიფე) რჩება აბსურდთან, არ ხტუნავს.
სარტრი და “ცუდი რწმენა” — სარტრის კონცეფცია “mauvaise foi” (ცუდი რწმენა) — როცა ადამიანი თავის თავისუფლებას უარყოფს, თავს როლში ამოიკითხავს — არის კირკეგორის “სასოწარკვეთის” სეკულარული თარგმანი. ეგზისტენციალიზმის მთელი ჰუმანისტური განშტოება (სარტრი, დე ბოვუარი) კირკეგორის ფსიქოლოგიური აღმოჩენებზეა აშენებული.
ჰაიდეგერი და ავთენტიური არსებობა — მარტინ ჰაიდეგერი კირკეგორიდან აღებული ცნებებით ააშენა “ყოფიერებისა და დროის” სტრუქტურა: შფოთვა (Angst), არსებობა-სიკვდილისკენ (Sein-zum-Tode), ავთენტიკურობა vs. “Das Man”. ჰაიდეგერის ფილოსოფია სეკულარიზებული კირკეგორია.
კავშირი ეგზისტენციალიზმთან — მთელი XX საუკუნის ეგზისტენციალიზმი — სარტრი, კამიუ, მერლო-პონტი, ბოვუარი, ბერდიაევი, ბუბერი, ტილიხი — ყველა კირკეგორის შვილი. მისი ცენტრალური თეზისი — რომ “არსებობა წინ უსწრებს არსს” (გვაქვს ცხოვრება, რომელშიც უნდა გავხდეთ ის, ვინც ვართ) — ხდება ეგზისტენციალიზმის მთავარი ფორმულირება სარტრთან.
ფსიქოლოგიური სიღრმე — კირკეგორის შფოთვის და სასოწარკვეთის ანალიზი წინამორბედია ფროიდის და იუნგის ფსიქოლოგიური აღმოჩენებისა. შფოთვა როგორც ფსიქიკური სტრუქტურა, რომელიც დაკავშირებულია თავისუფლებასთან — ეს არის ფსიქოანალიზის ეგზისტენციალური წინასწარი ფორმა.
ვერტიკალური კავშირები
წინამორბედები:
- სოკრატე — სუბიექტური ჭეშმარიტების, თვითცნობის ფილოსოფიური მამა; კირკეგორის სადისერტაციო თემა
- პავლე მოციქული — რადიკალური ქრისტიანული რწმენა
- ბლეზ პასკალი — “ფარული ღმერთის” და სარწმუნოების “ვერჯდომის” ფილოსოფია
- გერმანული რომანტიზმი (ფ. შლეგელი) — ირონიის ფილოსოფია
- ჰეგელი — როგორც ოპონენტი, რომელიც განსაზღვრავდა მის აზროვნებას
მემკვიდრეები:
- ფიოდორ დოსტოევსკი — პარალელური აღმოჩენა (გავლენის გარეშე)
- ფრანც კაფკა — შფოთვის ლიტერატურული გაცხადება
- მარტინ ჰაიდეგერი — ფუნდამენტური ონტოლოგია
- ჟან-პოლ სარტრი — ეგზისტენციალიზმის ფორმულირება
- ალბერ კამიუ — აბსურდის ფილოსოფია (კირკეგორის ოპონირებად)
- კარლ იასპერსი — ეგზისტენციალური ფილოსოფიის გერმანული შტო
- პოლ ტილიხი, რუდოლფ ბულტმანი — ეგზისტენციალური თეოლოგია
- მარტინ ბუბერი — “მე და შენ” — დიალოგური ფილოსოფია