პროცესი (1925)
ავტორი: ფრანც კაფკა · 1925
სიუჟეტის მოკლე თხრობა
წარმოიდგინე: იღვიძებ 30-ე დაბადების დღეზე, ელოდები საუზმეს და უცებ ორი უცნობი შემოდის — „ეტყობა, ვიღაცამ ცილი დასწამა იოზეფ კ.-ს, რადგან არაფერი დაუშავებია და ერთ მშვენიერ დილას მაინც დააპატიმრეს.” არც დანაშაულს უმხელენ, არც ციხეში მიჰყავთ — ჩვეულებრივად შეგიძლია სამსახურში იარო.
თავიდან კ. ფიქრობს, ეს ცუდი ხუმრობაა. ენერგიულად იწყებს ბრძოლას. სასამართლოში მიდის — და ის ჩვეულებრივი შენობის ბინძურ, ჩახუთულ სხვენებშია მოწყობილი. მცდელობების მანძილზე ხვდება ვექილ ჰულდს (რომელიც არაფერს აკეთებს), მხატვარ ტიტორელს (რომელიც მოსამართლეების პორტრეტებს ხატავს), მანიპულატორ ლენის, რომელიც ეუბნება: „პირველ შემთხვევისთანავე უნდა ცნოთ თავი დამნაშავედ.”
ფსიქოლოგიური წნეხი იზრდება. კ. ხედავს კომერსანტ ბლოკს — „ხუთი წელია ჩემს პროცესს ვაჭიანურებ” — რომელიც სისტემამ ძაღლივით მონურ არსებად აქცია.
ფილოსოფიური კულმინაცია ტაძარში ხდება. მღვდელი კ.-ს უყვება იგავს კანონის კარიბჭეზე: კაცი მთელი ცხოვრება ელოდება კანონთან შესვლას. სიკვდილის წინ მეკარე ეუბნება: „ეს კარი მხოლოდ შენთვის იყო” — და კეტავს. მღვდელი ამატებს: „სავალდებულო არაა ყველაფერი სიმართლედ მიიჩნიო, მაგრამ ამის აუცილებლობა უნდა შეიგნო.”
ზუსტად ერთი წლის შემდეგ, 31-ე დაბადების დღის წინა ღამეს, ორი მუნჯი ჯალათი მოდის. კ. უკვე იმდენად გატეხილია, რომ წინააღმდეგობას არ უწევს. მიჰყავთ ქვის სამტეხლოში და გულში დანას ასობენ. ბოლო სიტყვები: „ძაღლივით დამკლეს — თქვა კ.-მ ისე, თითქოს ეს სირცხვილი მასზე მეტხანს იარსებებდა.”
ფილოსოფიური ბირთვი
იოზეფ კ. = ადამიანი, რომელიც ერთ დილას „დაპატიმრებულია”, თუმცა არაფერი დაუშავებია. სასამართლო არსებობს, მაგრამ მისი კანონები უცნობია; ბრალი რეალურია, მაგრამ დანაშაული — არარსებული. ეს არის აბსურდის ყველაზე სუფთა ლიტერატურული ფორმულირება: სისტემა მოქმედებს, მაგრამ მისი ლოგიკა მიუწვდომელია.
დანაშაულსა და სასჯელთან შედარება გამოკვეთს კაფკას რადიკალიზმს: რასკოლნიკოვმა მოკლა — მისი ბრალი კონკრეტულია, სასჯელი — ლოგიკური, გამოსყიდვა — შესაძლებელი. იოზეფ კ.-მ არაფერი გააკეთა — მისი ბრალი აბსტრაქტულია, სასჯელი — თვითნებური, გამოსყიდვა — წარმოუდგენელი.
პერსონაჟები როგორც არქეტიპები
იოზეფ კ. — ბრალის ანატომია
იოზეფ კ. = ბანკის პროკურისტი, რომელიც ცდილობს გაიგოს, რაში ედება ბრალი. მისი ტრაგედია იმაში მდგომარეობს, რომ სისტემასთან ბრძოლა სისტემის მიღებას ნიშნავს — რაც უფრო მეტად ცდილობს თავის გამართლებას, მით უფრო ღრმად იძირება სასამართლოს სამყაროში. კარლ იუნგის ტერმინებით: იოზეფ კ. = ადამიანი, რომელმაც ჩრდილი ვერ იცნო (ბრალი) და ახლა ჩრდილი გარეგან სისტემად მატერიალიზდა.
სასამართლო — მიუწვდომელი ავტორიტეტი
სასამართლო = ძალაუფლებისა და მორალის აბსურდული ინკარნაცია. მოსამართლეები უხილავია, კანონები უცნობია, გამართლება თეორიულად შესაძლებელია, მაგრამ პრაქტიკულად — არასოდეს. ეს არის დიდი ინკვიზიტორის სეკულარული ვერსია: ინკვიზიტორი ამბობს, ადამიანს თავისუფლება არ უნდა, რადგან ვერ გაუძლებს; კაფკას სასამართლო ამას აჩვენებს — იოზეფ კ. თავისუფლებას ვერც კი ცდილობს, რადგან არ იცის, რისგან უნდა გათავისუფლდეს.
იგავი „კანონის წინაშე”
მეცხრე თავში მღვდელი იოზეფ კ.-ს უყვება იგავს: კანონის კარის წინ მცველი დგას; კაცი მთელი ცხოვრება ელოდება შესვლის ნებართვას; სიკვდილის წინ აღმოაჩენს, რომ ეს კარი მხოლოდ მისთვის იყო გახსნილი. ეს იგავი = მთელი რომანის მიკროკოსმი და თეოდიცეის კაფკასეული ვერსია: ღმერთი/კანონი არსებობს, მაგრამ შესვლა დამოუკიდებლად უნდა, არა ნებართვით — და ამ გაგებას ცხოვრება სწორედ იმ მომენტში აჩუქებს, როცა უკვე გვიანია.
თემატური ანალიზი
| თემა | გამოვლინება რომანში | კავშირი |
|---|---|---|
| აბსურდი | ბრალი უდანაშაულობის პირობებში, კანონის მიუწვდომლობა | ალბერ კამიუს „სიზიფეს მითი” |
| გაუცხოება | იოზეფ კ. გაუცხოებულია სისტემისგან, რომელიც მის ცხოვრებას განსაზღვრავს | იატაკქვეშეთის ჩანაწერები (წიგნი) |
| ძალაუფლება და მორალი | სასამართლო = ძალაუფლება მორალური საფუძვლის გარეშე | დიდი ინკვიზიტორი |
| ჩრდილი (არქეტიპი) | ბრალი როგორც ინტერნალიზებული ჩრდილი, რომელიც გარეგან სისტემად მატერიალიზდა | კარლ იუნგი |
ჰორიზონტალური კავშირები
- დანაშაული და სასჯელი (წიგნი): ბრალის ორი სახე — კონკრეტული (რასკოლნიკოვი) vs. აბსტრაქტული (იოზეფ კ.). დოსტოევსკი = ბრალი → მონანიება → გამოსყიდვა; კაფკა = ბრალი → ძიება → სიკვდილი.
- დიდი ინკვიზიტორი: ორივეში ავტორიტეტი ამბობს: „თავისუფლება შენთვის ზედმეტია.” განსხვავება: ინკვიზიტორი ამას ხსნის, კაფკას სასამართლო — არა.
- ალბერ კამიუ: კამიუ წერს, რომ კაფკა აბსურდის მწერალია, მაგრამ მისი გმირები იმედს არ კარგავენ — და სწორედ ეს იმედი არის ყველაზე აბსურდული.
ვერტიკალური ჯაჭვი
იობის წიგნი — ტანჯვა სამართლიანობის გარეშე → ფიოდორ დოსტოევსკი, ძმები კარამაზოვები (წიგნი) — თეოდიცეა → კაფკა, „პროცესი” (1925) — კანონი სამართლიანობის გარეშე → ალბერ კამიუ, „უცხო” (1942) — მსჯავრი აბსურდის პირობებში
ჯვარედინი ხიდი
- კაფკა ↔ კირკეგორი ↔ იობის წიგნი — ჯვარედინი ხიდი (თეოდიცეა)
წყარო
10 თავი (სათაურებიანი).