უცხო

უცხო (1942)

ავტორი: ალბერ კამიუ · 1942

სიუჟეტის მოკლე თხრობა

„დღეს დედა გარდაიცვალა, ან იქნებ — გუშინ. რა ვიცი.” ალჟირში ცხოვრობს მერსო — მოხელე, რომელიც სამყაროს ემოციური რიტუალების გარეშე აღიქვამს. დედის დაკრძალვაზე არ იტირებს, მეორე დღეს მარისთან კომედიაში მიდის, ცურავს. მეზობელ რაიმონდს ეხმარება არაბებთან კონფლიქტში.

პლაჟზე, მცხუნვარე მზის ქვეშ, მერსო ინსტინქტურად კლავს არაბს — „ეს მზის გამო მოხდა.” სასამართლოზე მას ასამართლებენ არა მკვლელობისთვის, არამედ „ცუდი შვილობისთვის” — პროკურორი ამტკიცებს, რომ დედაზე არ ტიროდა.

სიკვდილის განაჩენის შემდეგ მღვდელი ეწვევა საკანში. მერსო აფეთქდება: „სულმა ბრმა — არ იცის, რატომ ცხოვრობს!” ამ ამბოხის შემდეგ მოდის სიმშვიდე: „პირველად ამ ღამეს, სავსეს ვარსკვლავებით, ამ ქვეყნის ტკბილ გულგრილობას ვეძლეოდი.” მერსო კვდება ბედნიერი — შინაგანად თავისუფალი ადამიანი.

---

ფილოსოფიური ბირთვი

მერსო = აბსურდული ადამიანი ალბერ კამიუს ფილოსოფიის ენაზე. ის არ თამაშობს სოციალურ თამაშებს: დედის გარდაცვალებაზე არ ტირის, სიყვარულის დეკლარაციას არ აკეთებს, მკვლელობის მოტივს ვერ ხსნის. მერსო არა ცივია და არა გონებადაზიანებული — ის უბრალოდ უარს ამბობს ტყუილზე. სამყარო, რომელიც მოითხოვს ემოციურ რიტუალებს, მის გულწრფელობას დანაშაულად აქცევს.

რომანის ცენტრალური პარადოქსი: მერსოს სასამართლო პროცესზე მსჯავრი არ დაედო მკვლელობისთვის — მას მსჯავრი დაედო იმისთვის, რომ დედის დაკრძალვაზე არ იტირა. საზოგადოება ვერ აპატიებს არა ძალადობას, არამედ ემოციურ არაკონფორმიზმს.

პერსონაჟები როგორც არქეტიპები

მერსო — აბსურდის გმირი

მერსო = ადამიანი, რომელიც ცხოვრობს მხოლოდ აწმყოში: მზის სიცხე, ზღვის სილანი, მარის სხეული. მას არ აქვს პროექტი (სარტრისეული projet), არ აქვს თეორია (რასკოლნიკოვისეული), არ აქვს რწმენა. მისი მკვლელობა არა გეგმის შედეგია, არამედ ფიზიკური მომენტის — მზის, სინათლის, სიცხის — პროდუქტი.

ეს ფუნდამენტურად განასხვავებს მას დანაშაულისა და სასჯელის რასკოლნიკოვისგან: რასკოლნიკოვი კლავს თეორიის გამო, მერსო — მიზეზის გარეშე. რასკოლნიკოვს ბრალი აწუხებს, მერსოს — არა. რასკოლნიკოვი = ქრისტიანული სამყაროს მკვლელი; მერსო = პოსტ-ქრისტიანული სამყაროს მკვლელი.

მოსამართლე-მღვდელი — სისტემის ხმა

სასამართლო პროცესის მოსამართლე, რომელიც ჯვარცმას უჩვენებს მერსოს, და ციხის მღვდელი, რომელიც მონანიებას სთხოვს — ორივე წარმოადგენს სისტემას, რომელიც მოითხოვს ბრალის აღიარებას. მერსოს უარი = აბსურდის მიღება, რადგან ბრალის აღიარება იქნებოდა ტყუილი.

თემატური ანალიზი

თემა	გამოვლინება რომანში	კავშირი
აბსურდი	მკვლელობა მზის სიცხის გამო; სასჯელი ემოციური არაკონფორმიზმისთვის	ალბერ კამიუს „სიზიფეს მითი”
გაუცხოება	მერსო გაუცხოებულია არა სამყაროსგან, არამედ სოციალური კონვენციებისგან	იატაკქვეშეთის ჩანაწერები (წიგნი)
ეგზისტენციალიზმი	მერსო = ავთენტური ადამიანი, რომელიც „ცუდ რწმენას” (mauvaise foi) უარყოფს	ჟან-პოლ სარტრი

კონტრასტი: მერსო vs. რასკოლნიკოვი

	მერსო	რასკოლნიკოვი (დანაშაული და სასჯელი (წიგნი))
მკვლელობის მოტივი	შემთხვევითობა, მზის სიცხე	თეორია, „ზეკაცობის” გამოცდა
ბრალის განცდა	ნულოვანი	ტოტალური, ფსიქოსომატიკური
გამოსავალი	აბსურდის მიღება, სიკვდილის მოლოდინი	მონანიება, რწმენა, სონია
ეპოქა	მე-20 ს., პოსტ-ღმერთის სამყარო	მე-19 ს., ქრისტიანული ეთიკის კონტექსტი

ეს კონტრასტი ნათლად აჩვენებს გზას: ფიოდორ დოსტოევსკი (ბრალი + გამოსყიდვა) → ფრიდრიხ ნიცშე (ღმერთი მოკვდა) → ალბერ კამიუ (ბრალის გარეშე, გამოსყიდვის გარეშე).

ჰორიზონტალური კავშირები

• ფილოსოფია: აბსურდი — მერსო = „სიზიფეს მითის” ლიტერატურული ილუსტრაცია; კამიუ ერთდროულად წერდა ამ ორ ტექსტს. კაფკასთან პირდაპირი კავშირი — კამიუ კაფკაზე წერს „სიზიფეს მითში” და მერსოს სასამართლო პროცესის იოზეფ კ.-ს სასამართლოს ეხმიანება.
• ფსიქოლოგია: მერსო = ადამიანი, რომელმაც ჩრდილი არც კი იცნო — ის არ ებრძვის ბნელ მხარეს, რადგან არ ცნობს „ბნელსა” და „ნათელს” საზოგადოებრივი კატეგორიების მიხედვით.
• კინო: ტაქსის მძღოლი (1976) — ტრევის ბიკლი = მერსოს ინვერსია: ორივე გაუცხოებულია, მაგრამ ბიკლი ცდილობს სამყაროს შეცვლას, მერსო კი არაფერს ცდილობს. ბიკლი = ფიოდორ დოსტოევსკის მემკვიდრე, მერსო = კაფკას.

ვერტიკალური ჯაჭვი

ფიოდორ დოსტოევსკი, „დანაშაული და სასჯელი” (1866) — ბრალის ფსიქოლოგია → ფრანც კაფკა, პროცესი (წიგნი) (1925) — ბრალი უდანაშაულობის პირობებში → ალბერ კამიუ, „უცხო” (1942) — მკვლელობა ბრალის გარეშე → ტაქსის მძღოლი (1976) — გაუცხოებული მკვლელი თანამედროვე ქალაქში

წყარო

2 ნაწილი, 11 თავი.