იოჰან ვოლფგანგ ფონ გოეთე (1749-1832)
ბიოგრაფიული კონტექსტი
გერმანული აზროვნების ცენტრალური ფიგურა — პოეტი, რომანისტი, დრამატურგი, ფილოსოფოსი, საბუნებისმეტყველო მკვლევარი და სახელმწიფო მოღვაწე. გოეთეს ფიგურა აღნიშნავს გერმანული კულტურის გადასვლას განმანათლებლობის რაციონალიზმიდან რომანტიზმის ემოციურ სიღრმეებამდე და, ბოლოს, ვაიმარული კლასიციზმის ჰარმონიულ სინთეზამდე.
ფრანკფურტში დაბადებული, გოეთე ახალგაზრდობაში გახდა შტურმის და დრანგის (Sturm und Drang) მოძრაობის ერთ-ერთი ლიდერი — გერმანული რომანტიზმის წინამორბედი ამბოხება განათლების ცივი რაციონალიზმის წინააღმდეგ. 1775 წლიდან ვაიმარის სასახლის კარზე გადაცემამ მისი შემოქმედება სხვა მიმართულებით წარმართა: იტალიური მოგზაურობის შემდეგ მან აღმოაჩინა ბერძნული კლასიკის ჰარმონია და ჩამოაყალიბა ის, რასაც ვაიმარული კლასიციზმი ეწოდება — შილერთან თანამშრომლობით.
ფილოსოფიური ბირთვი
გოეთეს ფილოსოფიური სამყარო აერთიანებს რამდენიმე ფუნდამენტურ თემას:
ფაუსტიანური სული — ადამიანი, რომელიც არ კმაყოფილდება ცოდნის საზღვრებით და მზადაა სულის გაცვლაზე უსასრულო გამოცდილებისთვის. ეს არის დასავლური ცივილიზაციის არქეტიპული სიმბოლო — მუდმივი მცდელობის, აღმოჩენის, გადალახვის. ფაუსტი არ არის უბრალოდ პერსონაჟი, არამედ მთელი მოდერნული ეპოქის ფსიქოლოგიური პორტრეტი.
ბუნება როგორც ღვთაება — სპინოზას გავლენით, გოეთე ხედავდა ბუნებაში ღვთიური პრინციპის გამოვლენას. მისი საბუნებისმეტყველო ნაშრომები (ფერთა თეორია, მცენარეების მეტამორფოზა) ფილოსოფიური დოკუმენტებია — ცდა იმისა, რომ ბუნება არ დაიყოს, არამედ მთლიანობაში გაიგო.
პოლარობების ერთიანობა — ნათელი და ბნელი, აპოლონური და დიონისური, ფაუსტი და მეფისტოფელი. გოეთესთვის სიცოცხლე არის წინააღმდეგობების მუდმივი თამაში, არა მათი მოხსნა.
Bildung — თვითფორმირება — ადამიანის სიცოცხლე როგორც მუდმივი თვითშექმნის პროცესი. “ვილჰელმ მაისტერის სასწავლო წლები” გახდა Bildungsroman ჟანრის ფუძემდებელი ნაწარმოები.
საკვანძო ნაშრომები
- ფაუსტი (I ნაწილი 1808, II ნაწილი 1832) — დასავლური ლიტერატურის უდიდესი ფილოსოფიური დრამა; ეშმაკთან გარიგების არქეტიპის კანონიკური ფორმულა
- ახალგაზრდა ვერთერის ვნებანი (1774) — რომანტიზმის სამანიფესტო რომანი; თვითმკვლელობის, შეუსრულებელი სიყვარულის და ემოციური ექსცესის თემა
- ვილჰელმ მაისტერის სასწავლო წლები (1795-96) — Bildungsroman-ის წინამორბედი
- არჩევითი ნათესაობა (1809) — რომანი, რომელიც ფსიქოლოგიური და ქიმიური ძალების პარალელს ავლებს
- დასავლურ-აღმოსავლური დივანი (1819) — ჰაფეზის გავლენით დაწერილი პოეტური ციკლი
- ფერთა თეორია (1810) — ანტი-ნიუტონური მცდელობა ოპტიკის ფენომენოლოგიური ახსნისა
ჰორიზონტალური კავშირები
ფაუსტიანური არქეტიპი — გოეთეს ფაუსტმა შექმნა მთელი თაობების ლიტერატურული მატრიცა. ბალზაკის შაგრენის ტყავი (წიგნი) — ფრანგული ვერსია გარიგებისა: სურვილების ფასად სიცოცხლის შემცირება. კარჩხაძის მდგმური (წიგნი) — ქართული ვერსია იმავე არქეტიპისა: დაცემული სული, რომელიც გადაცემს თავის სივრცეს ბოროტ ძალას. მანის “დოქტორი ფაუსტუსი” გოეთეს პირდაპირი მემკვიდრეა — გერმანული გენიოსის ფაუსტიანური ბედი XX საუკუნის კატასტროფის კონტექსტში.
ვერთერის ფენომენი — “ვერთერის ვნებათგან” გამომდინარე “რომანტიული თვითმკვლელობის” კულტურული მოდელი ექოდ შემოვა XX საუკუნის ლიტერატურაში: ლონდონის მარტინ იდენი (წიგნი) — მამაკაცი, რომელიც წარმატების და სიყვარულის კარგვის შემდეგ თვითონვე იღებს გადაწყვეტილებას სიცოცხლის დასრულებაზე. ჰემინგუეის გმირები ხშირად ვერთერული მელანქოლიის თანამედროვე ვერსიებია.
ნიცშე და ფაუსტიანური ნება — ფრიდრიხ ნიცშე აღიარებდა გოეთეს ერთ-ერთ თავის სულიერ წინამორბედად. ზეკაცის კონცეფცია ფაუსტური “მუდმივი მცდელობის” ცნებას ფილოსოფიურ ფორმას აძლევს. ფაუსტი არის წინა-ნიცშეანური ფიგურა — კაცი, რომელმაც ღმერთი დატოვა და ცდილობს თვითონ შექმნას აზრი.
შოპენჰაუერი და ნება — არტურ შოპენჰაუერი გოეთეს უშუალო პატივისმცემელი იყო და მათ შორის გრძელი მიმოწერა არსებობდა ფერთა თეორიის შესახებ. ფაუსტის უკმაყოფილო ნება მსოფლიო-ნების შოპენჰაუერული მეტაფიზიკის ლიტერატურული ექვივალენტია.
კავშირი არქეტიპებთან — გოეთეს ნაშრომებში იუნგმა ნახა არქეტიპული ფსიქოლოგიის უმდიდრესი მასალა. მეფისტოფელი არის ჩრდილის კლასიკური ლიტერატურული ფორმა — ფაუსტის გაუცხოებული მე, რომელიც გარეთ მისულია და მის წინააღმდეგ მუშაობს.
ვერტიკალური კავშირები
წინამორბედები:
- ჰომეროსი — გოეთეს იტალიური მოგზაურობა იყო ბერძნულ კლასიკაში დაბრუნება
- უილიამ შექსპირი — ფაუსტის დრამატული სტრუქტურის წყარო
- კრისტოფერ მარლოუ — “დოქტორი ფაუსტუსი” (1592) — გოეთეს მთავარი წინამორბედი
- ბარუხ სპინოზა — Deus sive Natura — ღმერთი ანუ ბუნება
მემკვიდრეები:
- გერმანული რომანტიზმი (ნოვალისი, შლეგელები, ჰოფმანი)
- ფრიდრიხ ნიცშე — ფაუსტიანური სული → ზეკაცის თეორია
- თომას მანი — “დოქტორი ფაუსტუსი” (1947) — გოეთეს პირდაპირი დიალოგი
- ონორე დე ბალზაკი — ფაუსტიანური თემის ფრანგული ვერსია
- ჯემალ ქარჩხაძე — ფაუსტიანური არქეტიპის ქართული გაცოცხლება
- ოსვალდ შპენგლერი — “დასავლეთის დაცემაში” დასავლურ ცივილიზაციას “ფაუსტიანურს” უწოდებს