არასრულფასოვნების კომპლექსი

განმარტება

ადლერისეული ცნება, რომელიც აღნიშნავს გაშინაგნებულ და განზოგადებულ არასაკმარისობის განცდას, რომელიც ადამიანს მოქმედების ნაცვლად პარალიზებას ახდენს.

გადამწყვეტი განსხვავება, რომელიც პოპულარულ გამოყენებაში თითქმის ყოველთვის იკარგება:

	არასრულფასოვნების განცდა	არასრულფასოვნების კომპლექსი
ბუნება	უნივერსალური და ნორმალური	პათოლოგიური გამონაკლისი
წარმოშობა	ბავშვის ობიექტური უმწეობა მოზრდილთა სამყაროში	განცდა, რომელიც ვერ დაძლეულა
შედეგი	კომპენსაცია, ზრდა, მიღწევა	თავის არიდება, პარალიზება ან ჰიპერკომპენსაცია

ადლერისთვის არასრულფასოვნების განცდა ყველა ადამიანის ამოსავალი მდგომარეობაა და ის კულტურის მამოძრავებელია: ბავშვი მცირეა, სუსტია და დამოკიდებულია — და სწორედ ამ დეფიციტის დაძლევის მცდელობიდან იბადება მთელი შემდგომი აქტივობა. კომპლექსი კი მაშინ ჩნდება, როცა ეს მოძრაობა ჩიხში შედის.

ორი გამოსავალი

ადლერის ყველაზე ნაყოფიერი დაკვირვება ისაა, რომ კომპლექსი ორი ურთიერთსაპირისპირო სიმპტომით ვლინდება — და ორივეს ერთი და იგივე ფესვი აქვს:

1. უკან დახევა — ამოცანებისთვის თავის არიდება, ჩივილი, ავადმყოფობის როლი, „ჰო, მაგრამ…“ სტრუქტურა. ადლერი ამას ყოყმანის განწყობას უწოდებდა: ადამიანი ისე აწყობს ცხოვრებას, რომ გადამწყვეტ გამოცდას ვერასოდეს შეხვდეს — ამგვარად წარუმატებლობა ვერასოდეს დადასტურდება.
2. ჰიპერკომპენსაცია (უპირატესობის კომპლექსი) — ქედმაღლობა, უწყვეტი მიღწევა, ბატონობა, დამამცირებელი ქცევა. ეს არა კომპლექსის საპირისპიროა, არამედ მისივე ფასადია.

მეორე პუნქტი ცნების ღირებულების ბირთვია: ადლერისთვის თავმომწონეობა და უპირატესობის დემონსტრირება არასრულფასოვნების სიმპტომია და არა მისი უარყოფა. ეს დაკვირვება პირდაპირ ეხმიანება ნიცშესეულ რესენტიმენტს — ორივე ცნება აღწერს, როგორ იქცევა სისუსტის განცდა ღირებულებათა გადაფასების ძრავად, თუმცა ნიცშე მას მორალურად განსჯის, ადლერი კი კლინიკურად აღწერს.

კავშირი იმპოსტორის სინდრომთან

ეს ორი ცნება ერთმანეთს არ ემთხვევა და მათი განსხვავება ორივეს აზუსტებს:

	არასრულფასოვნების კომპლექსი	იმპოსტორის სინდრომი
მიმართება მიღწევასთან	მიღწევა ხშირად არ არსებობს ან თავიდანვე აცილებულია	მიღწევა ობიექტურად არსებობს და მაღალია
შიშის ობიექტი	წარუმატებლობა	გამოაშკარავება — რომ წარმატება დაუმსახურებელი აღმოჩნდება
მექანიზმი	განცდა კომპენსაციის საჭიროებას ქმნის	კომპენსაცია მოქმედებს, მაგრამ განცდას ვერ აქრობს

ისტორიული ხაზი მაინც პირდაპირია: იმპოსტორული განცდა შეიძლება წავიკითხოთ როგორც წარმატებული ჰიპერკომპენსაცია, რომელმაც თავისი ამოცანა ვერ შეასრულა. მიღწევა შედგა, ის სახეზეა — მაგრამ არასრულფასოვნების ბირთვი ხელუხლებელი დარჩა, რადგან ატრიბუციული სისტემა თითოეულ მიღწევას საწყის ეტაპზევე აუქმებს.

ეს ხსნის ცნების ერთ-ერთ ყველაზე მკაფიო კლინიკურ დაკვირვებას: მიღწევა არასოდეს ხდება საკმარისი, რადგან ის არასწორ კითხვაზე პასუხობს.

შენიშვნა ცნების სტატუსზე

„არასრულფასოვნების კომპლექსი“ არც DSM-ის და არც ICD-ის კატეგორია არ არის. ეს ისტორიული და აღწერითი ცნებაა, რომელიც თანამედროვე კვლევაში ოპერაციონალიზებული უფრო ვიწრო კონსტრუქტებით ჩანაცვლდა — დაბალი თვითეფექტიანობა (ბანდურა), დაბალი თვითშეფასება, უარყოფის სენსიტიურობა.

ცნების ღირებულება დღეს ჩარჩოსეულია და არა დიაგნოსტიკური: მისი მთავარი წვლილია არასრულფასოვნების განცდის ნორმალიზება და დაკვირვება, რომ დემონსტრირებული ძალა და შინაგანი სისუსტე ერთი მექანიზმის ორი მხარეა.

ჰორიზონტალური კავშირები

• ალფრედ ადლერი — ცნების ავტორი; ინდივიდუალური ფსიქოლოგიის ბირთვი
• იმპოსტორის სინდრომი — თანამედროვე გაგრძელება მაღალი მიღწევის პირობებში
• თვითეფექტიანობა — ცნების ოპერაციონალიზებული მემკვიდრე
• რესენტიმენტი — ნიცშესეული პარალელი: სისუსტე როგორც ღირებულებათა ძრავა
• ჩრდილი (არქეტიპი) — ის, რასაც ჰიპერკომპენსაციური ფასადი ფარავს
• ზეკაცის თეორია — უპირატესობისკენ სწრაფვის ფილოსოფიური ფონი
• ლოგოთერაპია — ფრანკლისეული პასუხი: აზრი როგორც ღერძი, რომელიც შედარების ლოგიკას ცვლის

ლიტერატურული და კინემატოგრაფიული ექოები

• ფიოდორ დოსტოევსკი, იატაკქვეშეთის ჩანაწერები (წიგნი) — იატაკქვეშა ადამიანი „ყოყმანის განწყობის“ სრულყოფილი ლიტერატურული ფიგურაა: ის ცხოვრებას ისე აწყობს, რომ არასოდეს წარდგეს რეალური გამოცდის წინაშე, და ამ არიდებას ინტელექტუალურ უპირატესობად წარმოადგენს
• ნიკოლოზ გოგოლი, რევიზორი (წიგნი) — მთელი ქალაქი ჰიპერკომპენსაციაში ცხოვრობს; ხლესტაკოვის მიღება მათივე არასრულფასოვნების ფუნქციაა
• სტენდალი, წითელი და შავი (წიგნი) — ჟიულიენ სორელი: კლასობრივი არასრულფასოვნება, კომპენსირებული ცნობიერი სტრატეგიით
• ონორე დე ბალზაკი, მამა გორიო (წიგნი) — რასტინიაკის ამბიცია როგორც კომპენსაციური მოძრაობის სუფთა ფორმა
• ტაქსის მძღოლი (1976) — ტრევის ბიკლი: სოციალური უმწეობა, რომელიც ძალის ფანტაზიაში გადადის