ჯეიმს ჯოისი

ჯეიმს ჯოისი (1882-1941)

ბიოგრაფიული კონტექსტი

დაიბადა დუბლინში კათოლიკურ ოჯახში; იეზუიტთა სკოლები, შემდეგ — დუბლინის უნივერსიტეტი. ახალგაზრდობიდანვე გრძნობდა ირლანდიის სამმაგ მონობას: ბრიტანული იმპერიის, კათოლიკური ეკლესიისა და ირლანდიური ნაციონალიზმის. ეს მონობიდან გასაქცევად 1904 წელს დატოვა ირლანდია სამუდამოდ ნორა ბარნაკლთან ერთად — ცხოვრობდა ტრიესტში, ციურიხში, პარიზში.

პარადოქსი: კაცი, რომელმაც ცხოვრების უმეტესი ნაწილი დუბლინის გარეთ გაატარა, მთელი თავისი ლიტერატურა მიუძღვნა დუბლინს. გარდაიცვალა ციურიხში 1941 წელს. მისი დღე — 1904 წლის 16 ივნისი — ცნობილია როგორც “Bloomsday”.

ფილოსოფიური და ფსიქოლოგიური ბირთვი

ჯოისი არის მე-20 საუკუნის რომანის არქიტექტურული რევოლუციონერი. სამი ფუნდამენტური აღმოჩენა:

1. ეპიფანია (epiphany) — “დუბლინელებში” შემოიტანა ცნება, რომ მცირე, შემთხვევითი მომენტი შეიძლება გახდეს გამოცხადება პერსონაჟის სრული ცხოვრებისა. წინასწარმეტყველებს იუნგის კონცეფციას სინქრონულობაზე.
2. ცნობიერების ნაკადი (stream of consciousness) — “ულისეში” და განსაკუთრებით მოლი ბლუმის ფინალურ მონოლოგში — ენა ხდება არაცნობიერის უშუალო ანაბეჭდი, წინასწარი რედაქტირების გარეშე. ეს ფსიქოლოგიური სიღრმე უახლოვდება დოსტოევსკის შინაგან მონოლოგებს, მაგრამ უფრო რადიკალურია — დოსტოევსკი ჯერ კიდევ წერს “გრამატიკულ” ფიქრს, ჯოისი — ფიქრის ქაოსს.
3. მითოლოგიური სტრუქტურა — “ულისე” აშენდა ჰომეროსის “ოდისეას” სტრუქტურაზე; ერთი დღე დუბლინში = ოდისევსის 10-წლიანი მოგზაურობა. ბანალური თანამედროვეობა იღებს მითოლოგიურ მნიშვნელობას.

ფილოსოფიურად ჯოისი არის სეკულარული მისტიკოსი — კათოლიკური ჯოჯოხეთის შიში მის შემოქმედებაში გადაიქცა ხელოვნების მისტერიად. სტივენ დედალუსი (“Portrait” და “Ulysses”) — ნიცშეანური ხელოვნის ფიგურა, რომელიც გადის “ღმერთის სიკვდილზე” და ხელოვნებაში პოულობს გადარჩენას.

საკვანძო ნაშრომები

• “დუბლინელები” (Dubliners) (1914) — 15 მოთხრობის კრებული; ჩეხოვისეული მცირე ფორმის ანგლო-საქსური ეკვივალენტი. ფინალური “მიცვალებულები” (The Dead) — შესაძლოა ყველაზე სრულყოფილი მოთხრობა მსოფლიო ლიტერატურაში.
• “ხელოვანის პორტრეტი ახალგაზრდობისას” (A Portrait of the Artist as a Young Man) (1916) — ნახევრად ავტობიოგრაფიული Bildungsroman; სტივენ დედალუსის ფსიქოლოგიური ჩამოყალიბება ხელოვნად. იეზუიტური ჯოჯოხეთის ცნობილი ქადაგების სცენა.
• “ულისე” (Ulysses) (1922) — მე-20 საუკუნის რომანის “ბიგ-ბენგი”. 1904 წლის 16 ივნისი დუბლინში; ლეოპოლდ ბლუმის (თანამედროვე ოდისევსი), სტივენ დედალუსისა (ტელემაქოსი) და მოლი ბლუმის (პენელოპე) დღე. 18 თავი — თითო ოდისეას ეპიზოდი, თითოეული თავი სხვა ლიტერატურულ ტექნიკაში.
• “ფინეგანის გვართიში” (Finnegans Wake) (1939) — შესაძლოა ლიტერატურის ისტორიის ყველაზე რთული ტექსტი. სიზმარი, რომელიც წერია “ღამის ენაზე” — სხვადასხვა ენის სიტყვების მონტაჟით. წიგნი, რომელსაც ცხოვრება უნდა მიუძღვნა.

ჰორიზონტალური კავშირები

• ლიტერატურა: ცნობიერების ნაკადი — ჯოისიდან გადის ვირჯინია ვულფზე (“Mrs Dalloway”), ფოლკნერზე (“The Sound and the Fury”), კერუაკზე. ჰემინგუეი აღმერთებდა “დუბლინელებს”. მანი — გერმანულენოვანი ჯოისის სარკისებური ფიგურა (ერთიც, მეორეც დეპრესიულ ხანაში მითოლოგიური მასშტაბის რომანებს ქმნიდა). უმბერტო ეკო — სიყვარული ჯოისისადმი მთელი ცხოვრება (“Le poetiche di Joyce” დისერტაცია).
• ფსიქოლოგია: იუნგი თვითონ წერდა ულისეზე — გაორებული აზრით; ფროიდიანული თხევადი ცნობიერების ლიტერატურული პარალელი. ცნობიერების ნაკადი = თავისუფალი ასოციაციის მეთოდი ფსიქოანალიზში.
• ფილოსოფია: სტივენ დედალუსი არის ნიცშეანური ხელოვანი (ნიჰილიზმის გადალახვა ხელოვნებაში). ჰენრი ბერგსონის “ხანგრძლივობა” (durée) — ცნობიერების ნაკადის ფილოსოფიური ფონი.
• მითოლოგია/რელიგია: ჰომეროსის “ოდისეას” სრული ხელახალი თხრობა ბანალურ თანამედროვეობაში — სეკულარული მითოლოგია. კათოლიკური თეოლოგია (აქვინელი, აუგუსტინე) როგორც ფარული ხერხემალი.
• კინო: ჯოისი თვითონ ცდილობდა დუბლინში პირველი კინოთეატრის გახსნას. მისი ცნობიერების ნაკადი — ვირტუალური “მონტაჟი” ეიზენშტეინისთვის. რესნე, ფელინი, ტერენს მალიკი — ვიზუალური მემკვიდრეები.

ვერტიკალური კავშირები

• წინამორბედი: ჰომეროსი (სტრუქტურული მოდელი), დანტე ალიგიერი (კოსმოლოგიური მასშტაბი), გუსტავ ფლობერი (“le mot juste” — ზუსტი სიტყვის პრინციპი), ჰენრიკ იბსენი (ფსიქოლოგიური დრამა), ფიოდორ დოსტოევსკი (შინაგანი მონოლოგი), ანტონ ჩეხოვი (“დუბლინელების” მცირე ფორმის წინამორბედი).
• თანამედროვე: მარსელ პრუსტი (პარალელური მოდერნისტული გიგანტი), თომას მანი, ვირჯინია ვულფი, ეზრა პაუნდი (პერსონალური მფარველი).
• მემკვიდრე: სამუელ ბეკეტი (ჯოისის პერსონალური მდივანი — შემდეგ აბსურდის თეატრის ფუძემდებელი), უილიამ ფოლკნერი, ჯეკ კერუაკი, უმბერტო ეკო, სალმან რუშდი, ენტონი ბერჯესი, ჯეიმს ბალდუინი, თომას პინჩონი.
• ფესვი: ჯოისიდან გადის თანამედროვე რომანის ორი მთავარი ხაზი: 1) ცნობიერების ნაკადი — ფსიქოლოგიური ფესვი, 2) მითოლოგიური სტრუქტურა — პოსტმოდერნიზმის ფესვი. მის გარეშე წარმოუდგენელია მე-20 და მე-21 საუკუნის ლიტერატურა.