ზეკაცის თეორია (Übermensch)
განმარტება
ნიცშეს კონცეფცია: ადამიანი, რომელიც ნიჰილიზმის დაძლევის შემდეგ თავად ქმნის საკუთარ ღირებულებებს, ღმერთის ან საზოგადოების მორალის გარეშე. არა “სუპერმენი” ფიზიკური ძალის გაგებით, არამედ — ადამიანი, რომელიც გადალახავს ადამიანურ სისუსტეს (შურს, შიშს, ბრბოს მენტალიტეტს).
გამოვლინებები მატრიცაში
📚 ლიტერატურა
- ფიოდორ დოსტოევსკი, დანაშაული და სასჯელი (წიგნი) — რასკოლნიკოვის “თეორია”: ადამიანები იყოფიან “ჩვეულებრივებად” და “არაჩვეულებრივებად”, რომლებსაც მკვლელობის უფლება აქვთ. ეს არის Übermensch-ის გაუკუღმართებული ვერსია — და დოსტოევსკი აჩვენებს მის კატასტროფას.
- ჯორჯ ორუელი, 1984 (წიგნი) — ო’ბრაიენი და შინაგანი პარტია = ზეკაცის კოშმარული ინვერსია: ისინი ქმნიან საკუთარ ღირებულებებს ეთიკური შეზღუდვის გარეშე. ნიცშეანური will to power-ის ბოლო, საშინელი სახე
- ჯორჯ ორუელი, ცხოველების ფერმა (წიგნი) — ნაპოლეონი = ზეკაცის იდეალის დეგრადაცია ტირანიად: გათავისუფლებელიდან → ჩაგვრელამდე
- ნიცშე vs. დოსტოევსკი: ორივე ხედავს “ზეკაცის” პრობლემას, მაგრამ განსხვავებულ პასუხს იძლევიან: ნიცშე — ახალი ღირებულებების შექმნა; დოსტოევსკი — ქრისტეს მოდელზე დაბრუნება.
ნიცშეს პირველწყარო:
- ასე იტყოდა ზარატუსტრა (წიგნი) — Übermensch-ის ორიგინალური ფორმულირება: „ადამიანი ის არის, რაც უნდა გადაილახოს”
- ანტიქრისტე (წიგნი) — ზეკაცის მორალური ფუნდამენტი: ქრისტიანული „მონის მორალის” დემონტაჟი, რათა ახალი ადამიანი დაიბადოს
ამერიკული Übermensch:
- მარტინ იდენი (წიგნი) — მარტინი = ნიცშეანური ზეკაცის ამერიკული ვერსია: მუშიდან მწერალამდე თვითქმნის გზა, რომელიც კრახით მთავრდება — ჯეკ ლონდონი დოსტოევსკისავით აჩვენებს, რომ „ზეკაცობა” თვითდესტრუქციული ხდება, როცა მორალური საყრდენი არ აქვს
- ველურის ძახილი (წიგნი) — ბაქი = ცხოველური „ზეკაცის” პარადიგმა: ცივილიზაციის „მონის მორალიდან” დაბრუნება ძალის პირველქმნილ ნებამდე
გილდირი ხანი (Gilded Age) და ბელ ეპოკის ზეკაცი:
- დიდი გეტსბი (წიგნი) — გეტსბი = ნიცშეანური თვითშექმნის ამერიკული სიზმარი, რომელიც ამაო აღმოჩნდება: „ზეკაცი” სამყაროში, რომელსაც მხოლოდ ფული აინტერესებს
- ბელ ამი (წიგნი) — ჟორჟ დიურუა = ცინიკური „ზეკაცი” ბურჟუაზიულ პარიზში: არცერთი ღირებულება არ აფერხებს მის ასვლას — ძალაუფლების ნება სექსუალობისა და მედიის გავლით
🎬 კინო
- ტაქსის მძღოლი (1976) — ტრევისი = “ზეკაცის” პაროდია: თავს ანიჭებს უფლებას, განსაჯოს და დასაჯოს. ჩრდილი (არქეტიპი) შენიღბული “გმირობით.”
💡 ფილოსოფია
- ფრიდრიხ ნიცშე — ორიგინალური კონცეფცია “ასე თქვა ზარატუსტრა”-ში
- ეგზისტენციალიზმი — სარტრის “ავთენტიური ადამიანი” = ზეკაცის ეგზისტენციალისტური რეინტერპრეტაცია
დაკავშირებული კონცეფციები
- ნიჰილიზმი — პრობლემა, რომელსაც ზეკაცი პასუხობს
- თავისუფალი ნება — ზეკაცის ფუნდამენტი
- ჩრდილი (არქეტიპი) — ზეკაცის “ბნელი მხარე” — რა ხდება, როცა ეგო ჩრდილს “გმირობით” ნიღბავს