ნატურალიზმი

განმარტება

ნატურალიზმი არის რეალიზმი-ს რადიკალური რადიკალიზაცია: ლიტერატურა უნდა იყოს ბუნებისმეტყველების ტოლფასი, ადამიანი კი — ბიოლოგიური, სოციალური და ეკონომიკური ძალების ნაზავი. ემილ ზოლას ცნობილი ფორმულის თანახმად: “რომანი = ექსპერიმენტული მეცნიერება”. ნატურალისტი მწერალი სწავლობს ადამიანს ისე, როგორც მედიკოსი სწავლობს ავადმყოფს — მემკვიდრეობის, გარემოს, ინსტინქტებისა და ეპოქის კლინიკური დიაგნოზის გზით. ცენტრალური იდეა: დეტერმინიზმი — თავისუფალი ნება ილუზიაა, ადამიანი განპირობებულია.

ისტორიული კონტექსტი

ნატურალიზმი აყვავდა 1870-1900-იან წლებში, დარვინის, კლოდ ბერნარის (“Introduction à l’étude de la médecine expérimentale”, 1865), ჰიპოლიტ ტენის (“რასა, გარემო, მომენტი”) და სპენსერის გავლენით:

ფრანგული ნატურალიზმი (1870-1890):

• ემილ ზოლა — ლიდერი და თეორეტიკოსი; “Les Rougon-Macquart” — 20-ტომიანი ციკლი ერთი ოჯახის ოთხ თაობაზე, რომელიც აჩვენებს მემკვიდრეობითი დეგენერაციის მუშაობას; “L’Assommoir”, “Germinal”, “Nana”
• გი დე მოპასანი — რეალიზმსა და ნატურალიზმს შორის გარდამავალი ფიგურა; ფლობერის მოწაფე; ფსიქო-სოციალური პესიმიზმი (ბელ ამი (წიგნი), მარადი ქმარი (წიგნი))

ამერიკული ნატურალიზმი (1890-1920):

• თეოდორ დრაიზერი — “ჯენი გერჰარდტი (წიგნი)”, “An American Tragedy”, “Sister Carrie”: ეკონომიკური დეტერმინიზმი, ქალის ხვედრი კაპიტალისტურ ამერიკაში; ამერიკული ოცნება-ს სასტიკი დემისტიფიკაცია
• ჯეკ ლონდონი — ველურის ძახილი (წიგნი), მარტინ იდენი (წიგნი), მოთხრობები (ჯეკ ლონდონი): დარვინიზმი + ზეკაცის თეორია (ნიცშეს კითხვით); ინსტინქტის ძალა ბუნებაში, კლასობრივი მობილობის ილუზია
• Frank Norris, Stephen Crane — ამერიკული ნატურალიზმის სხვა ფიგურები

სკანდინავიური / გერმანული ნატურალიზმი:

• კნუტ ჰამსუნი — ადრეული ნატურალისტი (შიმშილის ხელოვანი (წიგნი) — სხეულის ფიზიოლოგიის ცნობიერებაზე ზემოქმედება); მოგვიანებით გადადის მოდერნიზმი-ში
• Hauptmann, Ibsen (ნაწილობრივ) — გერმანულ-სკანდინავიური ფესვები

საკვანძო კონცეფციები

კონცეფცია	განმარტება	კავშირი
დარვინიზმი ლიტერატურაში	”არჩევითობის ბრძოლა” სოციალურ არენაზე	ჯეკ ლონდონი — ველურის ძახილი (წიგნი)
დეტერმინიზმი	ადამიანი განპირობებულია მემკვიდრეობით, გარემოთი, ეპოქით	ემილ ზოლა, Les Rougon-Macquart
მემკვიდრეობა + გარემო	”hérédité et milieu” — ნატურალიზმის ფორმულა	ემილ ზოლა
ზეკაცის თეორია	ნიცშეს “Übermensch”-ის ნატურალიზებული წაკითხვა	ჯეკ ლონდონი — მარტინ იდენი, ველურის ძახილი-ს ბაქი
ექსპერიმენტული რომანი	მწერალი-მეცნიერი, პერსონაჟი-ნიმუში	ემილ ზოლა — “Le Roman expérimental” (1880)
ინსტინქტი და ცხოველური	ადამიანი = დახვეწილი ცხოველი	ლონდონი, ზოლა
ეკონომიკური დეტერმინიზმი	ფული განსაზღვრავს ბედს	თეოდორ დრაიზერი, ჯენი გერჰარდტი (წიგნი)
დეკადანსი და დეგენერაცია	ოჯახის/კულტურის დაცემა თაობებში	ზოლა, Mann (წინა ბუდენბროკები (წიგნი))

გამოვლინებები სხვა დომენებში

📚 ლიტერატურა

• ემილ ზოლა — ნატურალიზმის “პაპა”; ფიზიოლოგიური ფრესკები
• ჯეკ ლონდონი — ველურის ძახილი (წიგნი) (ცხოველი → ბუნების კანონი), მარტინ იდენი (წიგნი) (ნიცშეანელი ნატურალისტი, რომელიც თვითონ ნადგურდება), მოთხრობები (ჯეკ ლონდონი)
• თეოდორ დრაიზერი — ჯენი გერჰარდტი (წიგნი): ქალის ეკონომიკური უილაჯობა; ამერიკული ოცნება-ს სასტიკი ანატომია
• კნუტ ჰამსუნი — შიმშილის ხელოვანი (წიგნი): ფიზიოლოგიური ნატურალიზმი + ცნობიერების ფრაგმენტაცია (უკვე მოდერნისტული)
• გი დე მოპასანი — ფსიქო-სოციალური პესიმიზმი, რეალიზმი-ნატურალიზმის ზღვარი
• თომას მანი — ბუდენბროკები (წიგნი) (1901): ნატურალისტური დეკადანსი (ოჯახის დეგენერაცია 4 თაობაში) — ზოლას გავლენა

🎭 ფილოსოფია

• ფრიდრიხ ნიცშე — ზეკაცის თეორია: ლონდონის პირდაპირი წყარო (ყოველთვის გადაუგვარებლად, უფრო დარვინისტულად), ნიჰილიზმი-ს პერსპექტივა
• არტურ შოპენჰაუერი — “ნების” პესიმიზმი ნატურალიზმის ფილოსოფიური საფუძველი
• პოზიტივიზმი (კონტი), ტენი — ნატურალიზმის მეთოდოლოგიური საყრდენი
• დარვინი (“სახეობათა წარმოშობა”, 1859) — ცენტრალური სამეცნიერო მომენტი

🧠 ფსიქოლოგია

• ზიგმუნდ ფროიდი — ინსტინქტების (Trieb) თეორია ნაწილობრივ ნატურალიზმის ფსიქოანალიტიკური გაგრძელებაა
• კარლ იუნგი — კრიტიკა: ნატურალიზმი ფერხავს ადამიანის არქეტიპული/სიმბოლური განზომილების დანახვას
• სოციალური დარვინიზმი (სპენსერი) → ფსიქოლოგიური დეტერმინიზმი (ბიჰევიორიზმი)

🎬 კინო

• ტაქსის მძღოლი (1976) — ნიუ-იორკის 70-იანი წლების ნატურალისტური დიაგნოზი (გარემო → ფსიქიკა)
• EO (2022) — ცხოველის პერსპექტივიდან სამყარო (რემინისცენცია ხოლსტომერი (წიგნი)-ს, ველურის ძახილი (წიგნი)-ს ნატურალიზმისა)
• რექვიემი ოცნებისთვის (2000) — დრაიზერის ტრადიცია: ეკონომიკური + ქიმიური დეტერმინიზმი

✝️ რელიგია

• ნატურალიზმი ფუნდამენტურად ათეისტური ან აგნოსტიკურია — ადამიანი ცხოველია, არა ღვთის ხატი
• ზოლას “Les Rougon-Macquart” — ანტი-კათოლიკური ნაწარმოები (ფრანგი ეკლესიის დიაგნოზი “La Terre”-ში)
• თეოდიცეა-ს საკითხი: თუ ბუნება დეტერმინისტულია, ღვთის სამართალი შეუძლებელია

წარმომადგენელი ნაწარმოებები

წელი	ნაწარმოები	ავტორი	კავშირი
1877	L’Assommoir	ემილ ზოლა	მუშათა კლასის ნატურალიზმი
1880	Le Roman expérimental	ემილ ზოლა	ნატურალიზმის მანიფესტი
1885	ბელ ამი (წიგნი)	გი დე მოპასანი	სოციალური ასვლის ნატურალიზმი
1885	Germinal	ემილ ზოლა	კლასობრივი ბრძოლა
1890	შიმშილის ხელოვანი (წიგნი)	კნუტ ჰამსუნი	ფიზიოლოგიური ნატურალიზმი
1900	Sister Carrie	თეოდორ დრაიზერი	ამერიკული ნატურალიზმი
1901	ბუდენბროკები (წიგნი)	თომას მანი	დეგენერაცია (ზოლას გავლენა)
1903	ველურის ძახილი (წიგნი)	ჯეკ ლონდონი	დარვინიზმი + ზეკაცი
1909	მარტინ იდენი (წიგნი)	ჯეკ ლონდონი	ნიცშეანელი ნატურალისტი
1911	ჯენი გერჰარდტი (წიგნი)	თეოდორ დრაიზერი	ეკონომიკური დეტერმინიზმი
1925	An American Tragedy	თეოდორ დრაიზერი	ამერიკული ოცნება-ს ნატურალისტური დაშლა

ვერტიკალური კავშირები

• წინამორბედი:
  • რეალიზმი (პირდაპირი წინამორბედი, რადიკალიზებული)
  • დარვინი, კლოდ ბერნარი, ჰიპოლიტ ტენი, სპენსერი
  • არტურ შოპენჰაუერი — “ნების” პესიმიზმი
• მემკვიდრე:
  • მოდერნიზმი — რეაქცია ნატურალიზმის მექანიცისტურ მატერიალიზმზე, მაგრამ ფსიქოლოგიური ინტენსივობის გაგრძელება (ჰამსუნი → კაფკა)
  • ეგზისტენციალიზმი — ნატურალიზმის დეტერმინიზმის უარყოფა: ადამიანი “განწირულია თავისუფლებისთვის” (სარტრი) — ზოლას პესიმიზმის პირდაპირი ოპოზიცია
  • სოციალური რეალიზმი მე-20 საუკუნეში (სტაინბეკი)
  • ფსიქოანალიზი (ფროიდი) — ნატურალიზმის ინსტინქტური დეტერმინიზმის სამეცნიერო გაგრძელება