არაცნობიერი
განმარტება
არაცნობიერი არის ფსიქიკის ის ფენა, რომელიც ცნობიერების კონტროლს მიღმა მოქმედებს — სურვილების, შიშების, ფანტაზიების, არქეტიპული სტრუქტურებისა და ჩახშობილი მასალის შემცველი სფერო. იგი ვლინდება სიზმრებში, შეცდომებში, სიმპტომებში, ენის შემთხვევით ჩავარდნებში და მხატვრულ შემოქმედებაში.
წარმოშობა
ცნება გაცილებით ძველია, ვიდრე ზიგმუნდ ფროიდი:
- შოპენჰაუერი — ბრმა, ირაციონალური “ნება” როგორც სამყაროს ფუძე, რომელიც ცნობიერების უკან მოქმედებს.
- ედუარდ ფონ ჰარტმანი — წიგნი “არაცნობიერის ფილოსოფია” (1869).
- ნიცშე — დიონისური საწყისი, სხეულის სიბრძნე, “მე” როგორც მრავალი ძალის ბრძოლის ველი.
ზიგმუნდ ფროიდი-მ მისცა ცნებას სისტემური ფსიქოლოგიური ფორმა: ჩახშობა, ცენზურა, აიდი–ეგო–სუპერეგო. კარლ იუნგი-მ კი გააფართოვა — კოლექტიური არაცნობიერი და არქეტიპები (ჩრდილი (არქეტიპი), პერსონა (არქეტიპი), ანიმა, ანიმუსი, თვითი).
ფილოსოფიური / ფსიქოლოგიური მნიშვნელობა
არაცნობიერის აღმოჩენამ ჩამოშალა დეკარტისეული ცნობიერი სუბიექტის ცენტრალურობა. ადამიანი აღარ არის “თავისი სახლის ბატონი” — მისი ქცევის დიდი ნაწილი მართულია ძალებით, რომელთაც ვერ ხედავს. ეს არის სუბიექტის დეცენტრალიზაცია, რომელიც პარალელურად მიდის ფრიდრიხ ნიცშე-ს “ღმერთის სიკვდილთან” და კარლ მარქსი-ს იდეოლოგიის კრიტიკასთან — სამი “ეჭვის სკოლა” (რიკიორი).
თუ ფროიდისთვის არაცნობიერი არის ჩახშობილი სურვილების სარდაფი, იუნგისთვის ის არის სიბრძნისა და კულტურის წყარო — სიმბოლოების, მითების და არქეტიპების ოკეანე.
გამოვლინება ლიტერატურაში
📚 ლიტერატურა
- ფიოდორ დოსტოევსკი, ჩანაწერები მიწისქვეშეთიდან (წიგნი) — მიწისქვეშა კაცი როგორც პირველი დიდი არაცნობიერის ლიტერატურული ხმა; ფროიდამდე ნახევარი საუკუნით ადრე.
- ფიოდორ დოსტოევსკი, ორეული (წიგნი) — გოლიადკინის ჩახშობილი “მე” როგორც გარეგანი ფიგურა; ორეულობა (Doppelgänger) არაცნობიერის პროექციად.
- ფრანც კაფკა, პროცესი (წიგნი) — სასამართლო როგორც ექსტერნალიზებული სუპერეგო, დანაშაულის გრძნობა მიზეზის გარეშე.
- ფრანც კაფკა, გარდასახვა (წიგნი) — გრეგორის ცხოველად ქცევა როგორც არაცნობიერი მეტაფორის სხეულებრივი მანიფესტაცია.
- თომას მანი, სიკვდილი ვენეციაში (წიგნი) — აშენბახის ჩახშობილი დიონისური საწყისი იფეთქებს გვიან.
- ედგარ ალან პო, მოთხრობები (ედგარ ალან პო) — “ბოროტების დემონი”, “ვილიამ ვილსონი” — დანაშაულისა და სინდისის არაცნობიერი მექანიკა.
- ოსკარ უაილდი, დორიან გრეის პორტრეტი (წიგნი) — სურათი როგორც ვიზუალიზებული არაცნობიერი, ჩრდილი (არქეტიპი)-ს მატერიალიზაცია.
- ჰერმან ჰესე, სტეპის მგელი (წიგნი) — ჰარი ჰალერის შიდა მრავალხმიანობა, “მაგიური თეატრი” როგორც არაცნობიერის ლანდშაფტი.
ფილმები / კინემატოგრაფიული ექოები
- ბერგმანი, “პერსონა” — ორი ქალის იდენტობების შერწყმა.
- ლინჩი, “Mulholland Drive”, “Lost Highway” — ნარატივი როგორც სიზმარი.
- ჰიჩკოკი, “Spellbound”, “Vertigo” — ფსიქოანალიზის პირდაპირი შემოტანა.
- ტარკოვსკი, “სარკე” — მეხსიერება და არაცნობიერი როგორც კინემატოგრაფიული ენა.
ფილოსოფიური / ფსიქოლოგიური კავშირები
- ზიგმუნდ ფროიდი — ინდივიდუალური არაცნობიერი, ჩახშობის თეორია.
- კარლ იუნგი — კოლექტიური არაცნობიერი, არქეტიპები.
- ფრიდრიხ ნიცშე — დიონისური, სხეულის სიბრძნე.
- ეგზისტენციალიზმი — სარტრის “ცუდი რწმენა” როგორც არაცნობიერის ალტერნატიული მოდელი.
- გაუცხოება — სუბიექტის გაუცხოება საკუთარი არაცნობიერი ფესვებისგან.
საპირისპირო / ოპოზიციური კონცეფციები
- ცნობიერი — დეკარტისეული “Cogito”, გამჭვირვალე და თვითპატრონი სუბიექტი.
- განათლების რაციონალიზმი — ადამიანი როგორც გონებით სრულად მართული არსება.
- ბიჰევიორიზმი — ფსიქოლოგია მხოლოდ დაკვირვებადი ქცევის შესახებ, არაცნობიერის უარყოფა.