რეალიზმი

განმარტება

რეალიზმი არის მე-19 საუკუნის დომინანტი ლიტერატურული მიმდინარეობა, რომელიც წარმოიშვა როგორც რეაქცია რომანტიზმი-ს სუბიექტურობაზე, გრძნობადობასა და ეგზოტიკაზე. რეალისტები ცდილობდნენ ობიექტურად აღეწერათ თანადროული საზოგადოება — ბურჟუაზია, გლეხობა, ქალაქი, ოჯახი, ფული, კლასობრივი ბრძოლა — ამ ყველაფრის მითოსი-მოწყვეტილად. ცენტრალური მიზანი: “cocher la vérité” (ფლობერი) — სიმართლის დაჭერა. რეალიზმი ქმნის “ადამიანური კომედიის” (ბალზაკი) ამბიციას: ლიტერატურა = საზოგადოების სისტემატური კვლევა.

ისტორიული კონტექსტი

რეალიზმი განვითარდა ინდუსტრიული რევოლუციის, 1848 წლის რევოლუციების, ბურჟუაზიის ასვლისა და ბუნებისმეტყველების (დარვინი, ბერნარი) გავლენით:

ფრანგული რეალიზმი (1830-1880):

• სტენდალი — “წითელი და შავი (წიგნი)”, “პარმის სავანე”: ფსიქოლოგიური რეალიზმი, რესტავრაციის ეპოქის სოციალური დიაგნოზი
• ონორე დე ბალზაკი — “La Comédie humaine” (ადამიანური კომედია) — ~90 რომანი, რომლებიც ერთად ხატავენ ფრანგული საზოგადოების ყოვლისმომცველ რუკას (მამა გორიო (წიგნი), ცეზარ ბიროტო (წიგნი), გობსეკი (წიგნი), შაგრენის ტყავი (წიგნი), პოლკოვნიკი შაბერი (წიგნი), ოცდაათი წლის ქალი (წიგნი), შუანები (წიგნი))
• გუსტავ ფლობერი — “მადამ ბოვარი (წიგნი)”, “სალამბო (წიგნი)”: ფორმის სრულყოფის კულტი, “le mot juste”, ავტორის გაქრობა
• გი დე მოპასანი — “ბელ ამი (წიგნი)”, მოთხრობები (ჯეკ ლონდონი)-ის პარალელი ფრანგულ ნიადაგზე; გარდამავალი ნატურალიზმი-სკენ

რუსული რეალიზმი (1840-1890):

• ნიკოლოზ გოგოლი — გარდამავალი რომანტიზმიდან რეალიზმში: “მკვდარი სულები (წიგნი)”, “რევიზორი (წიგნი)”, “ტარას ბულბა (წიგნი)”
• ლევ ტოლსტოი — ეპიკური რეალიზმი: “ანა კარენინა (წიგნი)”, “ომი და მშვიდობა”, “კაზაკები (წიგნი)”, “ჰაჯი-მურატი (წიგნი)”, “ხოლსტომერი (წიგნი)”
• ფიოდორ დოსტოევსკი — ფსიქოლოგიური რეალიზმი (თავად უწოდებდა “რეალიზმი უფრო მაღალი გაგებით”): “დანაშაული და სასჯელი (წიგნი)”, “ძმები კარამაზოვები (წიგნი)”, “იდიოტი (წიგნი)”, “ეშმაკნი (წიგნი)”
• ანტონ ჩეხოვი — მოთხრობის მინიმალიზმი, გვიანი რეალიზმი, გარდამავალი მოდერნიზმი-სკენ

ინგლისური რეალიზმი (1840-1870):

• უილიამ მეიკპის თეკერეი — “ამაოების ბაზარი (წიგნი)”: ბურჟუაზიული საზოგადოების სატირული რეალიზმი
• Dickens, George Eliot — სოციალური რეალიზმი

საკვანძო კონცეფციები

კონცეფცია	განმარტება	კავშირი
ობიექტური დაკვირვება	მწერალი — “მეცნიერი”, “ქირურგი”	გუსტავ ფლობერი, ფლობერის “le mot juste”
სოციალური სიმართლე	კლასის, ფულის, ძალაუფლების წარმოჩენა	ონორე დე ბალზაკი, “ადამიანური კომედია”
ბურჟუაზიის კრიტიკა	ახალი მმართველი კლასის დემისტიფიკაცია	გუსტავ ფლობერი — ფილისტერობა; გი დე მოპასანი
ფსიქოლოგიური ღრმაობა	ცნობიერების შიდა ლაბირინთი	ფიოდორ დოსტოევსკი, ლევ ტოლსტოი
ტიპიური პერსონაჟი ტიპიურ გარემოში	პერსონაჟი = სოციალური ფენის არქეტიპი	ბალზაკი, ტოლსტოი
ყოველდღიურობის პოეტიკა	პროზაული, არაჰეროიკული ცხოვრება — ესთეტიკური ობიექტი	ფლობერი, ჩეხოვი
ავტორის გაქრობა	მთხრობელი არ არის “ღმერთი-მოსამართლე”	ფლობერი
ძალაუფლება და მორალი	ამბიციის, ფულის, სტატუსის ცნების ანალიზი	სტენდალი (ჟულიენ სორელი), ბალზაკი (რასტინიაკი)

გამოვლინებები სხვა დომენებში

📚 ლიტერატურა

• ონორე დე ბალზაკი — სოციალური რეალიზმის “ფიზიოლოგი”; რეალიზმის მატრიცის შემქმნელი
• სტენდალი — ფსიქოლოგიური რეალიზმი (წითელი და შავი (წიგნი)-ს ჟულიენ სორელი — ამბიციის ანატომია)
• გუსტავ ფლობერი — ფორმის რეალიზმი; მოდერნიზმის წინამორბედი
• ფიოდორ დოსტოევსკი — რეალიზმი როგორც ცნობიერის არქეოლოგია (არა სოციალური ფოტო, არამედ სულის დიაგნოზი); ემბრიონი ეგზისტენციალიზმისა
• ლევ ტოლსტოი — ეპიკური რეალიზმი; ზნეობრივი რეალიზმი
• ანტონ ჩეხოვი — რეალიზმის უკანასკნელი ოსტატი; უკვე მოდერნისტული ფრაგმენტაცია

🧠 ფსიქოლოგია

• დოსტოევსკის “ფსიქოლოგიური რეალიზმი” — ზიგმუნდ ფროიდი-ს პირდაპირი წინამორბედი; ფროიდმა აღიარა დოსტოევსკის გავლენა
• კარლ იუნგი — დოსტოევსკის ჩრდილი (არქეტიპი) და ორეულობა (Doppelgänger) (ორეული (წიგნი)) — იუნგიანური მასალა
• რეალიზმი = ცნობიერების ლიტერატურული პრე-ფსიქოანალიზი

🎭 ფილოსოფია

• არტურ შოპენჰაუერი — ტოლსტოის უდიდესი ფილოსოფიური წყარო; “ნების” პესიმიზმი
• ფრიდრიხ ნიცშე — დოსტოევსკის აღტაცებული მკითხველი; “დიდი ფსიქოლოგი, რომლისგანაც ბევრი ვისწავლე”
• მარქსი — ბალზაკის რეალიზმი როგორც კაპიტალიზმის ცნობილი დიაგნოზი (“მე ბალზაკისგან ვისწავლე უფრო მეტი, ვიდრე ყველა ისტორიკოსისგან”)
• პოზიტივიზმი (კონტი) — რეალიზმის ფილოსოფიური ფონი

🎬 კინო

• იტალიური ნეორეალიზმი (De Sica, Rossellini) — რეალიზმის მე-20 ს. კინემატოგრაფიული აღორძინება
• ტაქსის მძღოლი (1976) — დოსტოევსკის ფსიქოლოგიური რეალიზმის კინოვერსია (“ჩანაწერები მიწისქვეშეთიდან (წიგნი)“-ის პირდაპირი მემკვიდრე)
• სოციალური რეალიზმი კინოში (კენ ლოუჩი, ბრატერსი დარდენები)

✝️ რელიგია

• ლევ ტოლსტოი — გვიანი ქრისტიანული რეალიზმი (“გამომცხადებელი ქრისტიანობა”, ეკლესიის კრიტიკა)
• ფიოდორ დოსტოევსკი — მართლმადიდებლური რეალიზმი; “დიდი ინკვიზიტორი”, ტანჯვა და გამოსყიდვა

წარმომადგენელი ნაწარმოებები

წელი	ნაწარმოები	ავტორი	კავშირი
1830	წითელი და შავი (წიგნი)	სტენდალი	ფსიქოლოგიური რეალიზმი, ამბიცია
1831	შაგრენის ტყავი (წიგნი)	ონორე დე ბალზაკი	გარდამავალი რომანტიზმიდან
1832	პოლკოვნიკი შაბერი (წიგნი)	ონორე დე ბალზაკი	სოციალური სიცრუე
1835	მამა გორიო (წიგნი)	ონორე დე ბალზაკი	ბურჟუაზიული პარიზი
1837	ცეზარ ბიროტო (წიგნი)	ონორე დე ბალზაკი	ბიზნესის ფიზიოლოგია
1842	მკვდარი სულები (წიგნი)	ნიკოლოზ გოგოლი	რუსული რეალიზმი
1847	ამაოების ბაზარი (წიგნი)	უილიამ მეიკპის თეკერეი	ინგლისური რეალიზმი
1857	მადამ ბოვარი (წიგნი)	გუსტავ ფლობერი	ფორმის რეალიზმი
1864	ჩანაწერები მიწისქვეშეთიდან (წიგნი)	ფიოდორ დოსტოევსკი	ფსიქოლოგიური რეალიზმი → ეგზისტენციალიზმი
1866	დანაშაული და სასჯელი (წიგნი)	ფიოდორ დოსტოევსკი	მორალის ფსიქოლოგიური რეალიზმი
1869	ომი და მშვიდობა	ლევ ტოლსტოი	ეპიკური რეალიზმი
1877	ანა კარენინა (წიგნი)	ლევ ტოლსტოი	ოჯახის რეალიზმი
1880	ძმები კარამაზოვები (წიგნი)	ფიოდორ დოსტოევსკი	რელიგიური-ფსიქოლოგიური რეალიზმი
1885	ბელ ამი (წიგნი)	გი დე მოპასანი	გარდამავალი ნატურალიზმისკენ

ვერტიკალური კავშირები

• წინამორბედი:
  • რომანტიზმი (რეაქცია რომანტიკულ სუბიექტურობაზე)
  • განმანათლებლობა (ობიექტური ცოდნის იდეალი)
  • პოზიტივიზმი, ბუნებისმეტყველების ასვლა
• მემკვიდრე:
  • ნატურალიზმი — რეალიზმის რადიკალიზაცია (ზოლა, დრაიზერი)
  • მოდერნიზმი — რეაქცია რეალიზმის “ობიექტურობის” ილუზიაზე, მაგრამ ფსიქოლოგიური სიღრმის გაგრძელება (ფლობერი → ჯოისი)
  • ფსიქოანალიზი — დოსტოევსკი, ტოლსტოი, ფლობერი → ფროიდი, იუნგი
  • სოციალური რეალიზმი მე-20 საუკუნეში (სტაინბეკი, ორუელი, ფოლკნერი)