ზიგმუნდ ფროიდი (1856-1939)
ბიოგრაფიული კონტექსტი
ავსტრიელი ნევროლოგი, ფსიქოანალიზის ფუძემდებელი. მორავიაში დაიბადა ებრაულ ოჯახში, ცხოვრების უდიდესი ნაწილი ვენაში გაატარა. დოქტორი მედიცინის, თავიდან ისტერიის ფიზიოლოგიური მიზეზების ძიებით დაიწყო, მაგრამ პარიზში შარკოსთან მუშაობამ ფსიქიკური მიზეზშედეგობრიობის ცნება გააცნობიერებინა. 1938 წელს ნაცისტებმა ავსტრიიდან გააძევეს, ლონდონში გარდაიცვალა კიბოსთან მრავალწლიანი ბრძოლის შემდეგ.
ფსიქოლოგიური ბირთვი
ფროიდის ცენტრალური მიგნება: არაცნობიერი (das Unbewusste) = ფსიქიკის სინამდვილე, რომელიც ცნობიერებას განაგებს. ჩვენი გადაწყვეტილებები, სურვილები, შიშები, შემოქმედება — ყველაფერი ფესვს არაცნობიერ პროცესებში იდგამს, რომლებიც ბავშვობაში, ოჯახურ დინამიკაში, სექსუალურ რეპრესიაში იქმნება.
სტრუქტურული მოდელი: იდი, ეგო, სუპერ-ეგო
- იდი (Es) — არაცნობიერი ინსტინქტების ცენტრი, „სიამოვნების პრინციპი” (Lustprinzip). ბავშვი ცხოვრობს იდში.
- ეგო (Ich) — ცნობიერი „მე”, რეალობის პრინციპი, მედიაცია იდსა და გარე სამყაროს შორის.
- სუპერ-ეგო (Über-Ich) — ინტერნალიზებული ავტორიტეტი (მამის ხმა, კულტურის მორალი), მოაზრიანე, კრიტიკოსი.
ფსიქიკური კონფლიქტი = ამ სამ ინსტანციას შორის ბრძოლა; ნევროზი = კონფლიქტის დათრგუნვის შედეგი.
ოიდიპოსის კომპლექსი და ოჯახური მითოლოგია
ფროიდის ერთ-ერთი ცენტრალური (და ყველაზე კამათგამოცხრილი) კონცეფცია: ოიდიპოსის კომპლექსი — ბავშვის არაცნობიერი სექსუალური სურვილი საპირისპირო სქესის მშობლის მიმართ და კონკურენცია ერთსქესიან მშობელთან. ფროიდისთვის ეს ყველა ფსიქოლოგიური ცხოვრების ფუნდამენტია. გრძელი რეცხვის შემდეგ ცნობილებაში ჩნდება მამის მკვლელობის მოტივი — რაც კულტურულად ხსნის რელიგიას, მორალს, კანონს („ტოტემი და ტაბუ”, 1913).
სიცოცხლე vs სიკვდილი: Eros და Thanatos
გვიანი ფროიდი („დისკომფორტი ცივილიზაციაში”, 1930) ორ ფუნდამენტურ დრაივს ხედავს: Eros — სიცოცხლისა და კავშირის სწრაფვა; Thanatos — სიკვდილისკენ, ნადგურებისკენ. ცივილიზაცია = ამ ორი ძალის ფრთხილი დაბალანსება; შიშისმომგვრელი რამ — კულტურა ხშირად წარმატებული ვერაა.
ოცნებების ინტერპრეტაცია და „დაბრუნების არაცნობიერი”
- ოცნება = „სამეფო გზა” არაცნობიერთან („ოცნების ინტერპრეტაცია”, 1900)
- დათრგუნვა (Verdrängung) = ცნობიერებიდან არასასიამოვნო შინაარსის დევნა; დათრგუნული ადრე თუ გვიან ბრუნდება (ნევროზის, სიმპტომის, შეცდომის ფორმაში)
- უცნაური (Das Unheimliche, 1919) = ფსიქოანალიტიკური ესთეტიკა, რომელიც ფუნდამენტურია გოთიკისა და ფსიქოლოგიური ჰორორის გასაგებად
ჰორიზონტალური კავშირები
ფილოსოფიური წინაპრები
- არტურ შოპენჰაუერი — ნება = ფროიდის ლიბიდოს ონტოლოგიური წინაპარი. ფროიდი თვითონ აღიარებდა: „შოპენჰაუერმა ის თქვა, რაც მე მხოლოდ კლინიკური დაკვირვებით აღმოვაჩინე.”
- ფრიდრიხ ნიცშე — „ადამიანური, ზედმეტად ადამიანური” (1878) ფსიქოლოგიური ცდების ანატომია ხდება; ფროიდი მის წაკითხვას თავიდან თავიდან არ ცდიდა, რადგან „ზედმეტად ბევრ საკუთარ აზრს პოულობდა მასში”.
ფსიქოლოგიური მემკვიდრეობა
- კარლ იუნგი — ფროიდის ფავორიტი „დოფინი”, შემდეგ ფუნდამენტური რივალი. კონფლიქტი: ფროიდი — სექსუალური ფესვი; იუნგი — სულიერი/არქეტიპული ფესვი. 1913 წელს ნაშვე გახდნენ.
- ჟაკ ლაკანი — „უკან ფროიდისკენ” — ენობრივი სტრუქტურალიზმით ფროიდის ხელახალი წაკითხვა. არაცნობიერი სტრუქტურირებულია როგორც ენა.
ლიტერატურული ექოები
- ფიოდორ დოსტოევსკი — ფროიდმა ესე „დოსტოევსკი და მამის მკვლელობა” (1928) მიუძღვნა. „ძმები კარამაზოვები” მისთვის მსოფლიო ლიტერატურის უდიდესი რომანი იყო — ოიდიპოსული დრამა წმინდა ფორმით.
- თომას მანი — „იოსები და მისი ძმები” (1933-1943) = ფროიდის პროექტის ეპიკური მითოლოგიური გამოკვლევა. მანი ღიად დამოუკიდებელი მოწაფე იყო.
- სიურეალიზმი — ბრეტონი, დალი, ერნსტი — ოცნების ინტერპრეტაცია როგორც შემოქმედებითი მეთოდი
- კაფკა — ფროიდი კაფკას ვერასოდეს შეხვდა, მაგრამ „განაჩენი”, „გარდასახვა”, „პროცესი” = ოიდიპოსული ტრავმის, მამისა და კანონის ტოტალური ფსიქოანალიტიკური ექოები
კინემატოგრაფიული ექოები
- ალფრედ ჰიჩკოკი — „ლანდმარკი” („Spellbound”, 1945) პირდაპირ ფსიქოანალიტიკური; „ფსიქო”, „ფრენზი” ოიდიპოსული შიშის ხელოვანი
- ინგმარ ბერგმანი — „პერსონა”, „შემოდგომის სონატა”, „შიშის გამოცდილება” = ფსიქოანალიტიკური ოჯახური ტრავმის კინემატოგრაფიული სტუდიები
- დევიდ ლინჩი — „მულჰოლანდ დრაივი”, „მოწყურებული გული” — ფროიდის უცნაურის (Unheimliche) ვიზუალური განსახიერება
- ტაქსის მძღოლი (1976) — ტრევის ბიკლის დათრგუნული ლიბიდო, სუპერ-ეგოს კოლაფსი, სიკვდილის დრაივის ფეთქება
რელიგიური კრიტიკა
- „მომავლის ილუზია” (1927), „მოსე და მონოთეიზმი” (1939) — რელიგია = კოლექტიური ნევროზი, მამის ძიება კოსმიურ პლანში. იუნგი ამ პოზიციას კატეგორიულად უარყოფდა.
ვერტიკალური კავშირები
- წინამორბედები: არტურ შოპენჰაუერი → ფრიდრიხ ნიცშე → ფროიდი — ფილოსოფიური ხაზი; შარკო, ბრაუერი — კლინიკური ხაზი
- მემკვიდრეები: კარლ იუნგი (გახლეჩილი), ლაკანი (სტრუქტურალისტი), მელანი კლაინი (ობიექტის ურთიერთობების თეორია); კულტურულად — XX საუკუნის მთელი მოდერნიზმი, სიურეალიზმი, ფსიქოლოგიური რომანი
საკვანძო ნაშრომები
- „ოცნების ინტერპრეტაცია” (1900) — არაცნობიერის გასაღები; ფსიქოანალიზის დამფუძნებელი ტექსტი
- „ყოველდღიური ცხოვრების ფსიქოპათოლოგია” (1901) — შეცდომა, ენის გარდახვევა, დავიწყება — ყველა არაცნობიერის ნიშანი
- „ტოტემი და ტაბუ” (1913) — ფსიქოანალიზი ანთროპოლოგიაში
- „სიამოვნების პრინციპის მიღმა” (1920) — სიკვდილის დრაივის თეორია
- „ეგო და იდი” (1923) — სტრუქტურული მოდელი
- „ცივილიზაციის დისკომფორტი” (1930) — კულტურის ფსიქოანალიზი
- „უცნაური” (1919) — ესთეტიკური ესე, რომელიც ჰორორისა და გოთიკის თეორიის ფუნდამენტია