ზიგმუნდ ფროიდი (1856-1939)
ბიოგრაფიული კონტექსტი
ავსტრიელი ნევროლოგი, ფსიქოანალიზის ფუძემდებელი. მორავიაში დაიბადა ებრაულ ოჯახში, ცხოვრების უდიდესი ნაწილი ვენაში გაატარა. დოქტორი მედიცინის, თავიდან ისტერიის ფიზიოლოგიური მიზეზების ძიებით დაიწყო, მაგრამ პარიზში შარკოსთან მუშაობამ ფსიქიკური მიზეზშედეგობრიობის ცნება გააცნობიერებინა. 1938 წელს ნაცისტებმა ავსტრიიდან გააძევეს, ლონდონში გარდაიცვალა კიბოსთან მრავალწლიანი ბრძოლის შემდეგ.
ფსიქოლოგიური ბირთვი
ფროიდის ცენტრალური მიგნება: არაცნობიერი (das Unbewusste) = ფსიქიკის სინამდვილე, რომელიც ცნობიერებას განაგებს. ჩვენი გადაწყვეტილებები, სურვილები, შიშები, შემოქმედება — ყველაფერი ფესვს არაცნობიერ პროცესებში იდგამს, რომლებიც ბავშვობაში, ოჯახურ დინამიკაში, სექსუალურ რეპრესიაში იქმნება.
მისი გვიანდელი ნაშრომები — ილუზიის მომავალი (წიგნი) (1927) და ცივილიზაცია და მისი უკმაყოფილება (წიგნი) (1930) — წმინდა კლინიკურ ფსიქოანალიზს სცილდებიან და ფროიდს ფილოსოფიური ანთროპოლოგის როლში წარმოაჩენენ: მან ადამიანის ტრაგიკული ბუნების სისტემური თეორია შექმნა. ამ ნაშრომების მიზანი აღარ არის ცალკეული ნევროზის მკურნალობა — ის ცდილობს კულტურის, რელიგიის, მორალის დიაგნოზის დასმას.
სტრუქტურული მოდელი: იდი, ეგო, სუპერ-ეგო
- იდი (Es) — არაცნობიერი ინსტინქტების ცენტრი, „სიამოვნების პრინციპი” (Lustprinzip). ბავშვი ცხოვრობს იდში.
- ეგო (Ich) — ცნობიერი „მე”, რეალობის პრინციპი, მედიაცია იდსა და გარე სამყაროს შორის.
- სუპერ-ეგო (Über-Ich) — ინტერნალიზებული ავტორიტეტი (მამის ხმა, კულტურის მორალი), მოაზრიანე, კრიტიკოსი.
ფსიქიკური კონფლიქტი = ამ სამ ინსტანციას შორის ბრძოლა; ნევროზი = კონფლიქტის დათრგუნვის შედეგი.
ოიდიპოსის კომპლექსი და ოჯახური მითოლოგია
ფროიდის ერთ-ერთი ცენტრალური (და ყველაზე კამათგამოცხრილი) კონცეფცია: ოიდიპოსის კომპლექსი — ბავშვის არაცნობიერი სექსუალური სურვილი საპირისპირო სქესის მშობლის მიმართ და კონკურენცია ერთსქესიან მშობელთან. ფროიდისთვის ეს ყველა ფსიქოლოგიური ცხოვრების ფუნდამენტია. გრძელი რეცხვის შემდეგ ცნობილებაში ჩნდება მამის მკვლელობის მოტივი — რაც კულტურულად ხსნის რელიგიას, მორალს, კანონს („ტოტემი და ტაბუ”, 1913).
სიცოცხლე vs სიკვდილი: Eros და Thanatos
გვიანი ფროიდი (ცივილიზაცია და მისი უკმაყოფილება (წიგნი), 1930) ორ ფუნდამენტურ, კოსმიურ დრაივს ხედავს: Eros — სიცოცხლისა და კავშირის სწრაფვა; Thanatos — სიკვდილისკენ, ნადგურებისკენ.
„ეროსი მიისწრაფვის გააერთიანოს ინდივიდები, ოჯახები და ერები ერთიან კაცობრიობად.”
„ადამიანის ბუნებრივი აგრესიული ინსტინქტი არის სიკვდილის ინსტინქტის მთავარი წარმომადგენელი, რომელიც ეროსთან ერთად მართავს სამყაროს.”
„სიცოცხლის მიზანი არის სიკვდილი.” — Thanatos-ის კონცენტრირებული ფორმულირება („სიამოვნების პრინციპის მიღმა”, 1920)
ცივილიზაცია = ამ ორი ძალის ფრთხილი დაბალანსება. ფროიდი პესიმისტია: აგრესია ბუნებრივი ფესვია, ხოლო მისი კულტურული ჩახშობა დანაშაულის გრძნობის გენერატორი ხდება:
„ადამიანები არ არიან ნაზი არსებები, რომელთაც სიყვარული სწყურიათ; პირიქით, მათ ინსტინქტებში აგრესიულობის უზარმაზარი წილია.”
„დანაშაულის გრძნობის გაძლიერება არის ის ფასი, რომელსაც ცივილიზაციის პროგრესისთვის ვიხდით.”
„ცივილიზებულმა ადამიანმა ბედნიერების ნაწილი უსაფრთხოების ნაწილში გადაცვალა.”
სიყვარული თავად ფროიდისთვის არაა გამოსავალი — ის უფრო ღრმა დაუცველობის წყაროა:
„ჩვენ არასდროს ვართ ისე დაუცველნი ტანჯვის წინაშე, როგორც მაშინ, როდესაც გვიყვარს.”
ოცნებების ინტერპრეტაცია და „დაბრუნების არაცნობიერი”
- ოცნება = „სამეფო გზა” არაცნობიერთან („ოცნების ინტერპრეტაცია”, 1900)
- დათრგუნვა (Verdrängung) = ცნობიერებიდან არასასიამოვნო შინაარსის დევნა; დათრგუნული ადრე თუ გვიან ბრუნდება (ნევროზის, სიმპტომის, შეცდომის ფორმაში)
- უცნაური (Das Unheimliche, 1919) = ფსიქოანალიტიკური ესთეტიკა, რომელიც ფუნდამენტურია გოთიკისა და ფსიქოლოგიური ჰორორის გასაგებად
ჰორიზონტალური კავშირები
- დოსტოევსკი ↔ ფროიდი ↔ ნიცშე — ჯვარედინი ხიდი (1860–1900)
ფილოსოფიური წინაპრები
- არტურ შოპენჰაუერი — ნება = ფროიდის ლიბიდოს ონტოლოგიური წინაპარი. ფროიდი თვითონ აღიარებდა: „შოპენჰაუერმა ის თქვა, რაც მე მხოლოდ კლინიკური დაკვირვებით აღმოვაჩინე.”
- ფრიდრიხ ნიცშე — „ადამიანური, ზედმეტად ადამიანური” (1878) ფსიქოლოგიური ცდების ანატომია ხდება; ფროიდი მის წაკითხვას თავიდან თავიდან არ ცდიდა, რადგან „ზედმეტად ბევრ საკუთარ აზრს პოულობდა მასში”.
ნიცშესთან დიფერენცირება — „ღმერთი მოკვდა” ორი გზით
ფროიდისა და ნიცშეს პროექტები ზედაპირზე მსგავსია (რელიგიის ილუზიად ჩაცმა, მორალის ფსიქოლოგიური გენეალოგია), მაგრამ ფუნდამენტურად განსხვავდებიან გამოსავლის კითხვაში:
- ნიცშე: ღმერთის სიკვდილი = ნიჰილიზმის საფრთხე, რომელსაც ზეკაცი (Übermensch) უპასუხებს ახალი ღირებულებების შექმნით. გამოსავალი — ჰეროიკული, შემოქმედებითი
- ფროიდი: ღმერთის სიკვდილი = კულტურული მომწიფება, და მისი პასუხია მეცნიერული რეალიზმი — ილუზიებზე უარის თქმა და საკუთარი უმნიშვნელობის მიღება სამყაროში. გამოსავალი — სტოიკური, კლინიკური
ფროიდი ნიცშეს ზეკაცს სკეპტიკურად უყურებს: აგრესიის მქონე ინდივიდი, რომელიც საკუთარ ღირებულებებს ქმნის, ფსიქოანალიტიკურად = ინფანტილური ომნიპოტენტურობის ფანტაზია. ფროიდი ნიცშეს დიაგნოსტირებს, არ მიჰყვება მას.
„მეცნიერება არ არის ილუზია. ილუზიაა იმის ფიქრი, რომ ის, რასაც მეცნიერება ვერ მოგვცემს, სხვაგან შეიძლება ვიპოვოთ.” (ილუზიის მომავალი (წიგნი))
დოსტოევსკისთან დიფერენცირება — „თუ ღმერთი არ არის”
დოსტოევსკის ეგზისტენციალური შიში („თუ ღმერთი არ არის, ყველაფერი ნებადართულია”) ფროიდისთვის არა მეტაფიზიკური ჭეშმარიტება, არამედ ფსიქოანალიტიკური სიმპტომია. „დოსტოევსკი და მამამკვლელობა” ესეში ფროიდი ამტკიცებს: ღმერთის (სიმბოლური მამის) უარყოფით მორალი არ ქრება — დანაშაულის გრძნობა ინტენსიურდება, რადგან გარეგანი ავტორიტეტი შინაგან სტრუქტურაში — სუპერ-ეგოში — ინაცვლებს. ანუ დოსტოევსკის შიში არის არა კოსმოლოგიური ფაქტი, არამედ ფსიქიკური დინამიკის აღწერა.
ფსიქოლოგიური მემკვიდრეობა
- კარლ იუნგი — ფროიდის ფავორიტი „დოფინი”, შემდეგ ფუნდამენტური რივალი. 1913 წელს ნაშვე გახდნენ. სამი უთანხმოება:
- პერსონალური vs. კოლექტიური არაცნობიერი — ფროიდისთვის არაცნობიერი = ინდივიდუალური „რეპრესირებული მასალის საწყობი”; იუნგი კი ტრანსპერსონალურ შრეს შემოიტანს არქეტიპებით
- ლიბიდოს ბუნება — ფროიდი: სექსუალური ენერგია; იუნგი: ზოგადი ფსიქიკური ენერგია
- რელიგია — ფროიდისთვის რელიგია ნევროზული ილუზიაა მოსაშორებელი; იუნგისთვის კოლექტიური არქეტიპები ფსიქიკური მთლიანობის (ინდივიდუაციის) გზაა. ფროიდისთვის იუნგის მიდრეკილება მისტიციზმისკენ მეცნიერული ემპირიზმის ღალატი იყო.
- ჟაკ ლაკანი — „უკან ფროიდისკენ” — ენობრივი სტრუქტურალიზმით ფროიდის ხელახალი წაკითხვა. არაცნობიერი სტრუქტურირებულია როგორც ენა.
- ვიქტორ ფრანკლი — გადახრილი მემკვიდრე: ლოგოთერაპია = სააზროვნო ნების (Wille zum Sinn) დაპირისპირება ფროიდის სიამოვნების პრინციპთან (Lustprinzip). სადაც ფროიდი ხედავს ნევროზს, რომელიც დათრგუნული ლიბიდოდან იბადება, ფრანკლი ხედავს ეგზისტენციალურ ვაკუუმს — უაზრობის შედეგს. აუშვიცის გამოცდილებამ ფრანკლი დაარწმუნა, რომ ადამიანი ტანჯვას ვერ გადაიტანდა მხოლოდ სიამოვნების პრინციპით — საჭიროა აზრი. ფრანკლისთვის ფროიდის მოდელი არასრულია, არა მცდარი.
- ერიხ ფრომი — სოციოლოგიური მემკვიდრე: ფრომი ფროიდის ბიოლოგიზმს (Todestrieb-ის ცნებას, სტატიკურ ინსტინქტებს) უარყოფს და ფსიქოანალიზს მარქსიზმთან აერთიანებს. თავისუფლებიდან გაქცევა (წიგნი) (1941) — ფაშიზმის ფსიქოლოგიური ანატომია — ფროიდის „ცივილიზაცია და მისი უკმაყოფილების” პირდაპირი გაგრძელებაა, მაგრამ აგრესია ფრომისთვის სოციალური ბლოკადის შედეგია, არა ბიოლოგიური კონსტანტა: „დესტრუქციულობა უცხოვრებელი ცხოვრების შედეგია”. ფრომის ავტორიტარული ხასიათის თეორია ფროიდის სადო-მაზოხიზმის კლინიკურ დინამიკას ისტორიულ-პოლიტიკურ მასშტაბზე ამონიშნება.
ლიტერატურული ექოები
- ფიოდორ დოსტოევსკი — ფროიდმა ესე „დოსტოევსკი და მამის მკვლელობა” (1928) მიუძღვნა. „ძმები კარამაზოვები” მისთვის მსოფლიო ლიტერატურის უდიდესი რომანი იყო — ოიდიპოსული დრამა წმინდა ფორმით.
- თომას მანი — „იოსები და მისი ძმები” (1933-1943) = ფროიდის პროექტის ეპიკური მითოლოგიური გამოკვლევა. მანი ღიად დამოუკიდებელი მოწაფე იყო.
- სიურეალიზმი — ბრეტონი, დალი, ერნსტი — ოცნების ინტერპრეტაცია როგორც შემოქმედებითი მეთოდი
- კაფკა — ფროიდი კაფკას ვერასოდეს შეხვდა, მაგრამ „განაჩენი”, „გარდასახვა”, „პროცესი” = ოიდიპოსული ტრავმის, მამისა და კანონის ტოტალური ფსიქოანალიტიკური ექოები. კაფკას სამყარო ასახავს ინტერნალიზებულ თანატოსს: გამეორების იძულება (repetition compulsion) = კაფკას გმირების ყოველდღიურობა, სადაც ისინი ჩართულნი არიან უსასრულო რიტუალებში — სიკვდილის რეპეტიციებში. სუპერ-ეგოს დაუნდობელი აგრესია საკუთარი თავის მიმართ (იოზეფ კ. = საკუთარი ტრიბუნალი).
- ჯეკ ლონდონი — „წინაპართა ძახილი”, „ცეცხლის დანთება” = ექსტერნალიზებული თანატოსი. ლონდონის ნატურალიზმი ფროიდისეულ დინამიკას გარე სამყაროზე პროეცირებს: ბუნება როგორც დესტრუქციული ძალა, რომელიც ცივილიზაციურ ფენას ფხიწავს და პირველყოფილ ინსტინქტებს ათავისუფლებს.
კინემატოგრაფიული ექოები
- ალფრედ ჰიჩკოკი — „ლანდმარკი” („Spellbound”, 1945) პირდაპირ ფსიქოანალიტიკური; „ფსიქო”, „ფრენზი” ოიდიპოსული შიშის ხელოვანი
- ინგმარ ბერგმანი — „პერსონა”, „შემოდგომის სონატა”, „შიშის გამოცდილება” = ფსიქოანალიტიკური ოჯახური ტრავმის კინემატოგრაფიული სტუდიები
- დევიდ ლინჩი — „მულჰოლანდ დრაივი”, „მოწყურებული გული” — ფროიდის უცნაურის (Unheimliche) ვიზუალური განსახიერება
- ტაქსის მძღოლი (1976) — ტრევის ბიკლის დათრგუნული ლიბიდო, სუპერ-ეგოს კოლაფსი, სიკვდილის დრაივის ფეთქება
რელიგიური კრიტიკა
ილუზიის მომავალი (წიგნი) (1927), „ცივილიზაციის დისკომფორტი” (1930) და „მოსე და მონოთეიზმი” (1939) — ფროიდის რელიგიის სისტემური დეკონსტრუქცია. რელიგია = ილუზია: ფსიქიკური წარმონაქმნი, რომელიც ადამიანის უმწეობიდან და სურვილის ასრულების მოთხოვნილებიდან იღებს სათავეს. ბუნების ძალებისა და სიკვდილის შიშის წინაშე ადამიანი კოსმიურ მასშტაბში ახდენს ბავშვობისდროინდელი მფარველი მამის პროეცირებას:
„ღმერთი სხვა არაფერია, თუ არა განდიდებული მამა.”
„რელიგია არის სურვილისმიერი ილუზიების სისტემა, რომელიც რეალობის უარყოფასთანაა შერწყმული; მსგავს მდგომარეობას მხოლოდ ნეტარი ჰალუცინაციური დაბნეულობის დროს ვხვდებით.”
„რელიგია არის ილუზია და ის ძალას იღებს იქიდან, რომ ემთხვევა ჩვენს ინსტინქტურ სურვილებს.”
„რელიგია ახერხებს ადამიანების შენარჩუნებას ინფანტილურ მდგომარეობაში და მათ ჩათრევას მასობრივ ბოდვაში.”
რელიგიის ანტი-ინტელექტუალიზმის დიაგნოზი:
„რელიგიის მეთერთმეტე მცნებაა: ‘არ დასვა კითხვები’.”
ფროიდი გვთავაზობს არა ახალ ღმერთს, არამედ მეცნიერულ განათლებას — გონიერების ნელი, მაგრამ გარდაუვალი გამარჯვებას:
„ინტელექტის ხმა სუსტია, მაგრამ ის არ ისვენებს მანამ, სანამ მსმენელს არ ჰპოვებს.”
ქრისტიანული მცნების „გიყვარდეს მოყვასი შენი” ფროიდი კულტურული სუპერ-ეგოს გადაჭარბებულ, არარეალისტურ მოთხოვნად მიიჩნევს — საფუძველი, რომელზეც დგას ცივილიზაციის უკმაყოფილება:
„მცნება ‘გიყვარდეს მოყვასი შენი, ვითარცა თავი შენი’ არის საუკეთესო მაგალითი კულტურული სუპერ-ეგოს არაფიზიოლოგიური მოლოდინებისა.”
იუნგი ამ პოზიციას კატეგორიულად უარყოფდა.
ვერტიკალური კავშირები
- წინამორბედები: არტურ შოპენჰაუერი → ფრიდრიხ ნიცშე → ფროიდი — ფილოსოფიური ხაზი; შარკო, ბრაუერი — კლინიკური ხაზი
- მემკვიდრეები: კარლ იუნგი (გახლეჩილი), ლაკანი (სტრუქტურალისტი), მელანი კლაინი (ობიექტის ურთიერთობების თეორია), ვიქტორ ფრანკლი (ლოგოთერაპია — გადამუშავებული, არა უარყოფილი ფროიდი); კულტურულად — XX საუკუნის მთელი მოდერნიზმი, სიურეალიზმი, ფსიქოლოგიური რომანი
ფროიდის ანთროპოლოგია — ტრაგიკული ჰუმანიზმი
გვიანი ფროიდის ნაშრომები ქმნიან სრულყოფილ ფილოსოფიურ ანთროპოლოგიას:
- ადამიანი = კონფლიქტური არსება — აგრესია და ეროსი, ინდივიდი და კულტურა, სიამოვნება და რეალობა
- ცივილიზაცია = ფასიანი გარიგება — უსაფრთხოებისთვის ბედნიერება ცვლით; წესრიგისთვის — თავისუფლებას
- თავისუფლების შიში — ფროიდი აღიარებს, რომ ადამიანის უმრავლესობას საერთოდ არ სურს თავისუფლება:
„უმეტესობას არ სურს თავისუფლება, რადგან თავისუფლება პასუხისმგებლობას გულისხმობს, პასუხისმგებლობის კი ადამიანებს ეშინიათ.”
- სიმართლე, როგორც თერაპია — ილუზიის მოხსნა უცხო არ არის მტკივნეული, მაგრამ საჭირო:
„ცივილიზაცია, რომელიც მონაწილეთა დიდ ნაწილს უკმაყოფილოს ტოვებს და მათ აჯანყებისკენ უბიძგებს, არც იმსახურებს ხანგრძლივ არსებობას.”
- ღირებულება და სურვილი — ფროიდი ღიად უარყოფს მორალის ობიექტურობას:
„ადამიანის ღირებულებითი მსჯელობები პირდაპირ მიჰყვება მის სურვილებს ბედნიერების შესახებ და წარმოადგენს მცდელობას, არგუმენტებით გაამყაროს საკუთარი ილუზიები.”
- შრომა, როგორც ფსიქიკური წამალი — კავშირი რეალობასთან:
„შრომა ინდივიდს ყველაზე მყარად აკავშირებს რეალობასთან და ადამიანურ საზოგადოებასთან.”
- სილამაზე და ილუზია — თუმცა კი ფროიდი ილუზიის დამხობისკენ უწოდებს, ის აღიარებს, რომ სილამაზე ცივილიზაციის შეუცვლელი კომპონენტია:
„სილამაზეს არ აქვს აშკარა სარგებელი, მაგრამ ცივილიზაცია მის გარეშე ვერ იარსებებდა.”
საკვანძო ნაშრომები
- „ოცნების ინტერპრეტაცია” (1900) — არაცნობიერის გასაღები; ფსიქოანალიზის დამფუძნებელი ტექსტი
- „ყოველდღიური ცხოვრების ფსიქოპათოლოგია” (1901) — შეცდომა, ენის გარდახვევა, დავიწყება — ყველა არაცნობიერის ნიშანი
- „ტოტემი და ტაბუ” (1913) — ფსიქოანალიზი ანთროპოლოგიაში
- „უცნაური” (1919) — ესთეტიკური ესე, რომელიც ჰორორისა და გოთიკის თეორიის ფუნდამენტია
- „სიამოვნების პრინციპის მიღმა” (1920) — სიკვდილის დრაივის თეორია
- „ეგო და იდი” (1923) — სტრუქტურული მოდელი
- ილუზიის მომავალი (წიგნი) (1927) — რელიგიის სისტემური დეკონსტრუქცია
- ცივილიზაცია და მისი უკმაყოფილება (წიგნი) (1930) — კულტურის ფსიქოანალიზი, Eros/Thanatos
- „მოსე და მონოთეიზმი” (1939) — მონოთეიზმის ფსიქოანალიტიკური წარმოშობა